Сиинэ туһунан хаһыакка 1993 с. ыла суруйабын. Ол курдук 2017 с. саха норуодунай поэта Семен Данилов төрөөбүтэ 100 сыла туолуутугар “Мин сүрэҕим Сиинэ сиһигэр” диэн ааттаах кинигэни таһааттарбытым. Онтон ыла элбэх хаар, самыыр ууллан аастаҕа. Матырыйаал көһүннэҕинэ, таҥараҕа тиксэр курдук, хам-хаадьаа хаһыакка анаан суруйабын.
“Сиинэ” айылҕа пааркатын 30 сыллаах үбүлүөйүн бэлиэтиир үөрүүлээх тэрээһин киһини үөрдүбэт ис хоһоонноох. Мин бачча сааспар диэри маннык улахан киэҥ ыҥырыылаах үбүлүөйдээх тэрээһиҥҥэ хаһан даҕаны, икки кинигэ утуу-субуу сүрэхтэммитин көрө да, истэ да иликпин. Дьиҥ иһигэр киирдэххэ, ханнык баҕарар кинигэ сүрэхтэниитигэр хайаан да библиограф үөрэхтээх ким эрэ, кинигэ тутулун, ис хоһоонун кылгастык кэпсээн, быһааран бэриллиэхтээх этэ. Ол эрэ кэнниттэн кинигэ ааптара, онтон да атын дьоннор кинигэ суолтатын дьоҥҥо-сэргэҕэ, кэнчээри ыччакка туһатын, ону ааһан кинигэ ис хоһоонугар, бэчээттэниитигэр туох итэҕэс, сыыһа-халты баарын туһунан ыйан туран критическэй ыйыылар-кэрдиилэр оҥоһуллуохтаахтар, наар аҥардастыы хайгыы, биһирии сатаабакка туран. Оччоҕо эрэ кинигэ уһун үйэлээх уонна ааҕылымтыа буолар ыйаахтаах. Онон хара маҥнайгыттан ыҥырыы суруктан саҕалаан бу үбүлүөйдээх тэрээһин уота-күөһэ суохтук, аатыгар эрэ ыытыллыбыта диэн бэлиэтиибин.
“Сиинэ” пааркатын билиҥҥи дириэктэрэ А.А.Максимов кылгас дакылаатын кэнниттэн, саҥа кинигэ туһунан күттүөннээх кэпсэтии, тыл этиитэ тахсыбатаҕа, кэпсэтэр да бириэмэ суох курдуга. Биллэн турар, куораттан кэлбит үрдүк сололоох ыалдьыттар уу иһэ-иһэ кинигэ үчүгэйин, суолтатын хайҕаатылар, эттилэр-тыыннылар аҕай.
Ол эрээри мин көрүүбэр, бары да бүргэс үрдүгэр олорор курдук быһыы-майгы үөскээбитэ. Тоҕо диэтэххэ, паарка үгүс наҕараадаламмыт бастыҥ үлэһиттэрэ уонна куораттан кэлбит ыалдьыттар Сиинэҕэ бара охсоору ыксыы, ол эрэ туһунан саныы олорбуттара көстөр, биллэр этэ. Үбүлүөйдээх тэрээһин бүтээтин кытта паарка үлэһиттэрэ үрдүк сололоох ыалдьыттары арыаллаан Сиинэҕэ барбыттара, Мытаахха мунньустан.
Дьиҥинэн эттэххэ, туох да күүркэтиитэ суох бу үлүгэрдээх сыаналаах кинигэ киэҥник сүрэхтэнэр кыаҕа да, күүһэ да суох. Тоҕо диэтэххэ, кинигэ иһинээҕититтэн саҕалаан, кинигэ сирэйдэригэр киһи соһуйар, сөҕө көрөр үөйбэтэх-ахтыбатах толос сыыһалар, бэчээттээһиннэр бааллара киһини кэлэтэр эрэ. Ону, аан бастаан бу кини суруйуутугар хайдах таҥыллан оҥоһуллуутугар быһаччы үлэлээбит, хара көлөһүммүн тохпут, аан бастаан редактордаабыт киһи быһыытынан сокуоннайдык этэр кыахтаахпын. Ону “Сиинэ” пааркатын урукку дириэктэрэ, Россия үтүөлээх эколога, улуус Бочуоттаах олохтооҕо, номоххо киирбит И.И.Андреев бигэргэтэрэ буолуо дии саныыбын.
Бу саҥа тахсыбыт кинигэҕэ мин араас сылларга суруйбут 18 ыстатыйаларым уонна архыыптан, Пушкин аатынан национальнай библиотекаттан хомуйбут, кинигэҕэ анаан киллэрбит уонча краеведческай, научнай-популярнай матырыйаалларым киирэ сылдьаллар. Онон бэйэтэ дьоҕус кинигэ буолар сыаналаах матырыйааллар буолаллар.
Кинигэ иһинээҕититтэн саҕалаан саас-сааһынан кинигэни хомуйан оҥорооччулар тугу куруубайдык сыыспыттарын, тугу алҕаһаабыттарын эридьиэстээн суруйдахха маннык хартыына тахсан кэлэр. Мин үчүгэйдик өйдүүбүн уонча сыллааҕыта, а.э. 2017 с. сэтинньи 13 күнүгэр “Сиинэ” пааркатын оччотооҕу дириэктэрэ И.И.Андреевка үлэлиир кабинетыгар Сиинэ туһунан суруйбут, бэчээттэммит рукописпын биэрбитим. Сылтан ордук кэм устатыгар суруйбут, араас источниктартан хомуйбут, устубут матырыйаалларбын наардаан, бэрээдэктээн И.И.Андреевка кинигэни бэчээттиир кыыһыгар биэрбитим. Барыта холбоон сэттэ түһүмэххэ араартаан, кинигэ буолар гына бэлэмнээн туттарбытым. Бэчээттиир кыыһа абзаһы-абзаһынан сыыһа, сороҕун көтүтэн, олус көтүмэхтик, сыыһалаахтык бэчээттиир буолан, үгүс эрэйи көрдөрбүтэ. Ама да ааспытын иһин, ону хаһан да умнубаппын. Ол туоһутун кинигэ хайдах бэчээттэнэн тахсыбытын кинигэни ылбыттар бэйэҕит билэн эрдэххит. Онон бу кинигэ мин хайдах бастаан редактордаан оҥорбутум курдук, оннук сэттэ түһүмэххэ араарыллан кыра да уларытыыта суох, эбиитэ-көҕүрэтиитэ суох бэчээттэнэн тахсыбыт. 45 киһи ахтыыта эбии киирэн биэрбит. Арай кинигэ түмүгүн тавтологиялаан(“Удьуор харалы”) арыый байытан биэрбиттэр, кинигэ иһигэр кинигэ суруллубут. Хомойорум диэн баар, А.В.Глушков кинигэтиттэн “Бассейн р. Синей” (табл) уонна ХИФУ ст. преподавателэ, г.н.к., доцент Антонина Николаевна Саввиноваҕа оҥотторбут Сиинэ тардыытын көрдөрөр картаны (цветной) (А4) сыһыарыыга киллэрэр былааннаах этим. Ону хомойуох иһин, саҥа редактор олох да киллэрбэтэх, наадалааҕынан аахпатах. Улаханнык сыыспыт… Дьэ, кинигэ бастакы разделыгар Сиинэ туһунан баар-суох научнай аҥардаах ыстатыйабын “Краткая характеристика природных условий бассейна р. Синяя” (с.31) ыстатыйабын Багдарыын Сүлбэ уола, филолог учуонай Нь.М.Иванов аатын суруйан кэбиспиттэр, кини суруйбутун курдук.
Көрөөт да, сирэйгэ бэрдэрбит курдук таалан олордум, хараҕым иирдэҕэ дуу диэн, сэрэнэн иккиһин сыныйан көрдүм да, мин аатым суруллубатах буолан биэрдэ. Хайыамый, сүрдээҕин хомойдум, ол күн үүтүн тохпут оҕо курдук куру-сары сырыттым… Куоракка кыстыы кэлэн бараммын, анаан-минээн Ньургун Михайловичка эрийэ сырыттым, кыһыыта бэрт ээ… Ону “Мытаахха да, Сиинэҕэ да, бара сылдьыбатаҕым. Ити ааттыыр кинигэҕин көрө да, ааҕа да иликпин”, – диэн көнөтүнэн эппиэттээбитэ. Дьэ ону бэйэҕит сыта-тура сыаналааҥ көрүҥ, ким сыыспытын дуу, ким кинигэҕэ анаан ыстатыйа суруйбутун дуу?.. Дьэ ити эрэ буолбатах, өссө баар. Киһи сөҕөрө, бэркиһиирэ диэн мантан өссө ордук киһи соһуйан тиэрэ кэлэн түһэр, олус толоос киһи итэҕэйиэ суох сүрдээх куруубай сыыһатын бэчээттээбиттэр. Үһүс түһүмэххэ “Сиинэ – поэт хоһуйбут үрэҕэ” диэн ыстатыйабын П.Е.Агеев (1925-1997 сс.) суруйбут ыстатыйата диэн бэчээттээбиттэр (с.80). Дьэ, буолар да эбит. 30-ча сыллааҕыта өлбүт киһи аатын суруйа да тураллара баар ээ… Прокопий Егорович олоҕун бүтэһик сылларыгар Сиинэҕэ Күүкүмдэ күөлүгэр андылаабытын да иһин, Сиинэ туһунан ыстатыйа суруйбутун истэ да, көрө да иликпин.
Аны туран эмиэ бу түһүмэххэ “Суруктаах хайа – Сиинэ ытык сирэ” диэн дьоһуннаах ыстатыйабын, былыр үйэҕэ өлөн хаалбыт, ренессанскай таһымнаах биллиилээх этнограф-учуонай Г.В.Ксенофонтов аатын суруйан дьэрэлитэн кэбиспиттэр (с. 95). Дьэ, киһи сөҕөрүн ааһан, ончу үөйбэтэх-ахтыбатах өттүттэн күөрэйэн тахсан иһэрэ киһини сүрдээҕин хомотор уонна соһутар. Кинигэни хомуйан оҥорооччулар (4 киһи) Гаврил Васильевич кимин-тугун, Хаҥалас киһитэ буоларын билбэт бэйэлэрэ дуу? Ханна үөрэммит, ханна үлэлээбит дьонуй бу, төһө да историк үөрэхтээх буолбатахтарын да иһин, ама хайдах маннык суруйуохха сөбүй? Тоҕо сүрэй?
Көрөргүт курдук, бу кинигэ үһүс түһүмэҕэр киһи сөҕүөх курдук сүөһүнү эттээбит курдук, элбэхтик эттээбиттэр, өрө таҥнары үлтү булкуйан сыыһа-халты бэчээттээбиттэр (с. 80-103). Барыта араас сылларга суруллубут 13 ыстатыйаттан таҥыллан оҥоһуллубут саамай дириҥ ис хоһоонноох түһүмэх буолар (III түһүмэх). Ыстатыйаларым ааттарын үлтү буккуйан, уон төгүл үрүт үөһэ, хос-хос ааттаан бэчээттээбиттэр. Киһи кыайан аахпат үлүгэрэ, хантан саҕаланара да, ханна бүтэрэ да биллибэт. Хос-хос заголовок үөһэ заголовок, подзаголовок харыыта суох. Иннин кэннэ, кэннин иннэ гына бэчээттээбиттэр, ис хоһоонун сымсаппыттар. Билбэт дьон миигин, хайдах маннык суруйбутай диэн үөхсүбүт буолуохтаахтар. Көрбүттээҕэр, сэрэйбит ордук. Салгыы бардыбыт. Төрдүс түһүмэххэ дьиҥнээх суруйбут ааптар Попова Акулина Серафимовна хаартыскатын оннугар, олох да атын тетя хаартыскатын олордон кэбиспиттэр. Билбэт эрээрилэр, олох да атын киһи хаартыскатын кинигэҕэ олордумуох баара. Кинигэ иһинээҕитигэр саатар аатын да суруйбатахтар, көтүтэн кэбиспиттэр. Хомойуох иһин Акулина Серафимовна (1947-2010 сс.) билигин биһиги ортобутугар суох. Ол иһин кинини кэриэстээн 2004 с. тахсыбыт “Дьикти кэрэ Сиинэҕэ” диэн мини-кинигэтин олорчу бу кинигэҕэ киллэрбитим. Ураты уйан дууһалаах, Таатта талааннаах кыыһа олоҥхо тиэмэтигэр учуонай, философия наукатын кандидата Сиинэҕэ биирдэ эрэ бара сылдьан баран, кинигэҕэ киирбит биэс туох да бэртээхэй хоһооннору суруйан хаалларбыта олус кэрэхсэбиллээх. Ырыа да буолар кыахтаахтар… Биһиги Сиинэҕэ хас сүүстэ кыһыннары-сайыннары тиэстэбит да, кини курдук, итинник дириҥ иэйиилээх хоһооннору төһө суруйдубут, бичийдибит. Халба курдук “суох” эрэ диирбитигэр тиийэбит.
Мин санаабар Сиинэ урукку дириэктэрэ арыый уһуннук үлэлии олорбута эбитэ буоллар, бу кинигэ эрдэ тахсыахтааҕа хааллаҕа. Оччотооҕуга үп-харчы көстүбэккэ, устунан олох да умнууга хааллаҕа. Өскөтүн эрдэ тахсыбыта буоллар, маннык киһи сөҕөр, кэлэйэр, кэлэйэрин ааһан тосту-туора, олус куруубай сыыһалар, бэчээттээһиннэр тахсыахтара суоҕа этэ. Суруллубут суоруллубат дииллэр эрээри, билигин даҕаны үп-харчы көстөр күннээх буоллаҕына, саҥаттан редакциялаан, көннөрөн, сааһылаан, бэрээдэктээн таһаарыахха наада диэн этиилээхпин. Кыаллар буоллаҕына 50 ахсаанынан.
Маннык үчүгэй дизайннаах, сыаналаах кинигэ сыһыарыылаах буолуохтаах этэ, ол тоҕо эрэ тутуһуллубатах. Ону таһынан саамай сүрүн итэҕэһинэн бу буолар кинигэҕэ корректор көрүллүбэтэҕэ олус хомолтолоох. Түөрт киһилээх кинигэни хомуйан оҥорооччулар олус көтүмэхтик, кинигэ хайдах оҥоһулларын ончу билбэт буоланнар, кинилэр быһаччы буруйдарынан бу кинигэ маннык куруубай сыыһалаахтык бэчээттэнэн тахсыбытын бэлиэтиэҕи баҕарыллар. Улахан уруок буолуоҕа диэн сэрэтэн, улаханнык кэмсинэн туран этэбин уонна бигэргэтэбин.
Киһи дьиктиргиирэ, киһи сөҕөрө диэн баар, тоҕус сыл устата кинигэ тахсарын туһунан биирдэ да, миэхэ бассаабынан даҕаны, сирэй даҕаны да көрсөн, ким даҕаны кэпсэтэ сылдьыбатаҕа, саараама. Саатар паарка урукку дириэктэрэ И.И.Андреев кинигэ сигнальнай нүөмэрэ тахсар бириэмэтигэр биирдэ да телефоннаһа, кэпсэтэ сылдьыбатаҕа.
Мин бу уһун-синньигэс ыстатыйаны тоҕо хаһыакка суруйбутум биллэр, ону дакаастыы, быһаара сатаабаппын. Суруналыыстар устааптарыгар авторскай быраап диэн баарын санатыаҕы баҕарыллар. Суруналыыстар сойуустарын чилиэнэ буолбутум үйэ чиэппэригэр чугаһаата, сыл хонук. Онон түмүктүүр кэриэтэ эттэхпинэ, мин суруналыыс быһыытынан суобаһым ыраас, оттон кинигэ бэчээттээн таһаарбыт, сымыйа аҥардаах хомуйан оҥорбут авторскай бөлөх суобастара кирдээх… Мин бэлэмнээнбиэрбит рукопиһым, кинилэр бэлэми кинигэ бэчээттээн таһаардахтара эрэ дии. Өссө төгүл бигэргэтэн этэбин, мин авторскай бырааппын көмүскээн туран, бу мөкү, киһини соччо сэҥээрдибэт, үөрдүбэт ис хоһоонноох ыстатыйабын манан суруйан бүтэбин. Ким сэҥээрээччи сэҥээрдин, холуннарааччы холуннардын, ол бэйэтин бырааба, көҥүлэ. Дьиҥнээх суруналыыс чиэһинэй, ыраас суобастаах буолуохтаах. Баары баарынан суруйуохтаах. Мин бачча сааспар диэри чиэһинэй буолууну уонна мэлдьи кырдьыгы эрэ этэри суолдьут сулус курдук оҥостон кэллим. Кырдьыгы өрө тутуу – суруналыыс сүрүн соруга. Дьиҥнээх суруналыыс этиканы тутуһуохтаах, чиэһинэй уонна сиэрдээх буолуохтаах. Биһиги үлэлиир эйгэбит кырдьыктаах информация.
Владимир Парфенов, суруналыыс, кыраайы чинчийээччи, СӨ үөрэҕириитин үтүөлээх үлэһитэ, СӨ Ытык сүбэтин чилиэнэ.