“Сүүнэҕэ быһылаан” диэн кэпсээммэр (“Байанай” сурунаал 2016 с. 4-с №-гэр тахсыбыта) быктаран ааспыт Куорунай Атамайын сирин-уотун, иччилэрин тустарынан бар дьоммор кэпсиирбэр уолдьаста быһыылаах. Ол мүччүргэннээх сырыыбын ахтыам иннинэ оччотооҕу кэми билиһиннэрэрим ордук буолсу.
Ааспыт үйэ 90-с сылларын саҕаланыыларыгар улуу Сэбиэскэй Сойуус үрэллэн, тэрилтэлэр, сопхуостар эстэннэр, ас-таҥас, хамнас-харчы суох буолан, дьон олох сутууллара кэлбитэ. Ол саҕана Бүлүү куоракка тиийэ сылдьыбытым. Биһиги диэки маҕаһыыҥҥа ас-үөл син баар эбит буоллаҕына, оннооҕу ас маҕаһыыннарыгар киирэн, даардара сууйа кураанаҕын көрөн, олус соһуйбутум. Күнүскү чэйтэн киэһэ дьон маҕаһыыҥҥа муһунна. Уку-суку сибигинэһэн кэпсэтэллэр. Муора хаппыыстатын кэнсиэрбэтэ атыыланарыгар уочараттыыллар эбит. Ол ыарахан кэми бүлүүлэр өйдүүр буолуохтаахтар.
Биһиги, үлэтэ суох хаалбыт эдэр дьон, омук сириттэн ас-таҥас таһан, улахан дьыаланы оҥорбут эбиппит. Соҕуруу сырыттахха, билигин киинэҕэ көстөрүн курдук, “браткилар”, бандьыыттар элбэх этилэр. Улаханнык кистэммэккэ, бойобуой сэптээх-сэбиргэллээх сылдьаллара. Улууска кэмэрсээннэри, билиҥҥинэн урбаанньыттары, өйүүргэ диэн пуонда тэриллибитэ. Бааннар чааһынай киһини кытта үлэлэспэттэр, кирэдьиит биэрбэттэр этэ. Пуондаттан үрдүк бырыһыаҥҥа харчы иэс ылар таҥараҕа тиксэр курдук ыарахана. Мин эриһэн-эриһэн, пуондаттан кирэдьиит ыллым. Пуонда тойоно Михей (аата уларытылынна) мин урут охотоведынан үлэлээбиппин билэр буолан: “Бултата илдьэҕин”, – диэн мин сөбүлэҥмин күүппэккэ даҕаны, бэйэтэ быһааран кэбистэ.
Сир харатыттан тахсыах буолан кэтэһиннэрдэ. Биир тайах лиссиэнсийэтин киниэхэ анаан, хам баттаан сыттым. Киһим уоппускалаах аатыран, “аһыы” сытар сураҕа иһиллэр. Тохсунньу 15 күнүгэр тайах булдун болдьоҕо бүтүөхтээх. Киһим 10 чыыһылаҕа тахсыах буолла. Онтон эмиэ кэтэһиннэрэн, 12-кэ сарсыарда чааһынай “Сайгак” КамАЗ массыынанан тиийэн кэллэ. Куусабыгар сыарҕалаах “Буран” тиэммит, балаакката, ол-бу мала буолунай. Икки эдэр саха уола суоппардардаах. Биир бүтүннүү көмүс тиистээх, саха диэҕи нууччалыы эрэ саҥарар, өттүгэр “Макаров” бэстилиэттээх, холуочук, хара бэкир киһилээх. Суоппар уолаттартан ыйыппыппын: “Михей харабынайа”, – диэтилэр. Бэйэтэ итирик. “Поехали за адреналином!” – диир.
Атамайга Бэс Күөлүгэр олорор табаарыспын, каадырабай булчут Куоланы дьиэтиттэн ылан аастым. Михей уһуктан, өйдөнөн: “ Миигиттэн ыйыппакка эрэ тоҕо атын киһини ыллыҥ”, – диэн моһуогурда. “Куола – сирдээх хаһаайын”, – диэн нэһиилэ уоскуттум. Аара тохтоон, “сир аһатабыт” диэн ааттаан, үһүөн арыгы истилэр. Хата, суоппар уолаттар испэттэр эбит. Тымныыта сүрдээх. Мин дьоммуттан дьаарханан, испэппин. Тиийиэхтээх сирбит ааттыын Ойуун Күөлэ диэн сүрдээх иччилээх, тыытыллыбакка турар бүөм сир. Бу дойдуга аата ааттаммат сүдү ойуун араҥастанан сытар. Иккитэ эргиллибит буолуохтаах. Хаһыакка тахсыбыта.
Дьэ, тайах үөскүүр сирэ этэ. Айаннаан иһэн, киэһэлик икки хара улар олорорун, киһибит ытар кыаҕа суох буолан, бэйэм ытан ылаттаатым. Аны ону “сууйан”, бириэмэ бөҕөтүн ыытан, Ойуун Күөлүгэр тиийбэккэ, бэтэрээ Лампара үрэх үүтээнигэр хонорго быһаарынным. Бу саҥа үүтээн киэҥ соҕус, мантан бөһүөлэк түөрт аҥаар көс. Тоҥон турар үүтээни оттон сылытар, ас астыыр түбүгэр түстүм. Массыына иһигэр итирик дьон ампаалыктанар. Ким даҕаны дьиэҕэ-уокка кыһаммат курдук. Куола ыллыыр саҥата иһиллэр (итирдэҕинэ ыллыыр идэлээх). Тимир буочука оһоҕу кытарыар диэри оттон баран, бөтүөҥҥэ хаар симэн уурдум. Хараҥаран эрэр. Суоппар уолаттар переносканан массыынаттан уот тартылар, хоруопкалаах аһы, утуйар таҥастарын киллэрдилэр.
Сотору Михей киһитинээн киирэн, тиэрмэстэн чэй истилэр. Харабынайа бэстилиэтин хостоон, остуолга “талыр” гына бырахта. Бойобуой “Макаров” буоларын көрдөрө сатыыр быһыылаах. Михей тэмтээкэйдээн, кытаран турар оһоххо түһүөх курдук буолбутун соһон эрдэхпинэ, харабынайа кэннибиттэн кэлэн, тарбахтарын эмискэ айахпар батары биэрэн, дьабадьыбыттан сүр күүскэ туора тардан таһаараат, быарга кибилиннэрдэ. Балачча доргуйдум эрээри, тыыммын бопторботум. Туора хааман биэрэн баран, саҥата суох тулуйдум. Михейдиин “адреналин наада” дии-дии үүтээнтэн тахсан бардылар.
Хоруопкалаах аһы көрө турдахпына, били дьонум баллыгыраһан, төттөрү хоочугураһан кэллилэр. Сэгэйэн турар аанынан көрбүтүм, арай, Куолам кээнчэлээх атахтара соһуллан, тырылаан аастылар… Таһырдьа ойон тахсыбытым – иэдээн хартыына: Михей киһитинээн Куоланы бэйэтин уһун саарпыгынан хабарҕатын муомахтыы баайан баран, тирэнэ-тирэнэ икки өттүттэн тарда аҕай тураллар эбит! Ыстанан тиийэммин, бэтэрээ турааччытын илиитэ-атаҕа адаарыйбытынан күрдьүк нөҥүө көтүөр диэри түҥнэри тэбэн кэбистим. Ол икки ардыгар көмүс тиистээх күтүр хантан эрэ туоһапканы ойутан таһаарда. Хайыыр даҕаны кыаҕым суох, туоһапка үрдүгэр түһэн, былдьаһан хачымахтастым. Хайа эрэ түгэҥҥэ харабынай атахха тэбэн, охторон түһэрдэ. Хата, туоһапкабын ыыппатым, бэйэтин түҥнэри тардан түһэрдим. Сытан эрэ кииристибит. Нэһиилэ быыс булан, туоһапка чыыбыһын баттаабыппар “пас” гына түстэ. “Сиэри кэлбиттэр эбит”, – диэн санаа күлүм гынан ааста. Сылайыахпытыгар диэри мадьыктаһан баран, хайабыт даҕаны туоһапканы ыыппата. Онтон холкубар түспүттүү: “Ну, поиграли и хватит, на счет три отпускаем, выкину”, – диэтим. “Три!” – диэппин кытта, хата, киһим ыытта. Сааны күрдьүк нөҥүө элээрдэн кэбистим. Туох даҕаны буолбатаҕын курдук туран, кэннибин эргиллэн көрбөккө, үүтээн диэки алтата-сэттэтэ хардыылаатым. Онно “өллүм!” диэн дууһам кыламмытын, ама, умнар үһүбүөн?!. Харабынай бэстилиэтин ылан, ытан эрэрин көхсүбүнэн көрөр курдукпун, иэним кэдэҥнээбитэ… Сүүрдүм даҕаны ытар диэн туох эрэ тохтотор курдуга. Үүтээҥҥэ киирээт, бэйэм туоһапкабын харбаан ылан, оһох үрдүгэр турар уулаах бөтүөнү тэһэ ытан кэбистим. Үүтээн иһэ туох даҕаны көстүбэт чаан буолла. “Пошли н…й!!! Сунетесь, пристрелю!!!” – диэн хаһыы бөҕөнү түһэрдим. Били баҕайылар массыыналарыгар сырсар тыастара иһилиннэ. Ойон тахсан, Куолабын саҕатыттан соһон киллэрдим. Хабарҕатыгар ыйыллыбыт саарпыгын нэһиилэ өһүллүм. Киһибин көрөр-истэр кыах суох. Билигин массыынаттан харабыыннарын ылан, үүтээни курдары ытыалыахтара, эбэтэр уоттуохтара диэн санаа баара. Турар сирбин уларыта сылдьан, маатыра быыстаах: “Киэр буолуҥ!!! Киирдигит даҕаны, ытабын!!!” – диэн нууччалыы хаһыытыыбын. Быыспар Куолабын сахсыйабын. Тыынара-тыыммата биллибэт. Балачча буолан баран, суоппар уолаттар: “Иккиэбит эрэ, киллэр, малбытын ылыахпыт!” – диэн хаһыытастылар. Үүтээн хатаммат. “Киириҥ!” – диэбиппэр, иккиэн илиилэрин өрө ууммутунан киирэн, малларын ылаат, төттөрү ыстаннылар. Сотору буолаат, массыына өрө бирилии түстэ уонна киирэн айанныы турда.
Мин чүмэчи тоһоҕосторун булан уматтым. Куолабын сыҥаһа ороҥҥо сытыаран, дьэ чинчийэн көрдүм. Хата, киһим тыынар эбит, хаан-сиин баара көстүбэт. Малы-салы чинчийэн көрбүтүм – үүтээн иһигэр көтөхтөн эрэ ордук хайытыллыбыт мас хаалбыт, таһырдьа оттук мас суох. Эрбии даҕаны, сүгэ даҕаны суох. Мин хаатыҥкалаах, хара саһыл тыһа бэргэһэлээх, истээх үтүлүктээх, ыһыктаах үрүсээгим массыынаҕа барсыбыт. Куола сэлиэччигинэн сылдьар, соно, бэргэһэтэ көстүбэттэр. Хоруопкаҕа килиэп, аҕыйах кэнсиэрбэ эҥин хаалбыттар. Хата, туоһапкаларбыт, мин харабыыным бааллар эбит.
Таһырдьа тымныы, -50 кыраадыс баар быһыылаах. Тахсан иһиллээбитим – ыраах массыына бирилииргэ уонна сыап кылыргыырга дылы. “Ээ, итиннэ хоммуттар, сарсыарда өйдөннөхтөрүнэ кэлэллэр ини”, – дии санаатым. Сотору Куолам таймаҥнаан өйдөнөн кэлэн: “Ииктиэм этэ”, – диэн олордо. Соччо ыарыыламмат курдук эрээри, кыайан хаампат эбит. Иһин-үөһүн, таһаҕын тоҕута тэбиэлээн кэбиспиттэр быһыылаах, бэйэтэ өйдөөбөт. Бөкчөччү тартарбыт киһибин нэһиилэ өйөөн-убаан таһааран, ииктэтэн көрдүм даҕаны, кыайан ииктээбэтэ. Ол туран иһиллээбитим – били тыаһым чугаһаабыт. Ойуун дүҥүрүн тыаһын курдук чуолкайдык иһиллэр. Куолам эмиэ: “Массыына тыаһа буолбатах”, – диир. “Дүҥүр тыаһыыр буолбат дуо?” – диэбиппэр, киһим саҥарбат, муннунан-айаҕынан тыыммат.
Оһоххо маһын эбэн, нуктаан иһэн, түүн оройугар били тыаспыт үүтээн иһиттэн иһиллэр буолбутугар таһырдьа ойон тахсыбытым, доҕоор, Лампара үрэх хоту сыырын үрдүгэр дүҥүр тыаһа субу тиийэн кэлэн, үрэх иһин ылан кэбистэ. Тоҕо эрэ куттаныах санаам кэлбэтэ, үүтээҥҥэ киирэн, кэнсиэрбэ арыйан, килиэби кытта шпротунан айах тутан уоппун аһатан, дойдум иччититтэн уоҕун-кылынын уҕарытарыгар элэ-была тылбын этэн көрдөһө сатаатым. Куолабыттан: “Дүҥүр тыаһын истэҕин дуо?” – диэн ыйыппыппар симик баҕайытык: “Истэн”, – диэтэ. Кутталыттан хараҕа сүүрэлиир.
Хардаҕас бүтээри ыксатан, түүн тахсан, күрүө сиэрдийэтин төбөтүн эҥин тостурута тэбиэлээн, мас мастыы сатыыбын. Ыйдаҥа бөҕө, дүҥүр тыаһа бу турар. Ханна эрэ кэлэн турара буолуо диэн көрө сатыыбын. Тоҕо эрэ куттаныах санаам кэлбэт. Хара сарсыарда буолуор диэри дүҥүр тыаһа ньиргийдэ.
Сарсыарда сырдаабытын кэннэ Куолаттан ханан мас саһааннаабыттарын ыйдаран тахсаммын, хаары тэбиэлээн, 12 дүлүҥү буллум. Сороҕо ортотунан хайытыллыбыт. Дүҥүр тыаһаабат. Санаа бөҕөҕө түстүм: биир түүн эрэ оттор мастаахпыт, киһим кыайан хаампат. Бөһүөлэк мантан түөрт аҥаар көс. Сирин аҥаарын бөлүүн хаары хайытан кэлбиппит. От тиэйбит суоллара даҕаны, биир эрэ сырыы буолуохтаах. Мин Кэриэйэ тигиитэ тирии пуховиктаахпын, хаатыҥкам, үтүлүгүм, бэргэһэм суохтар… Биэс уонча кыраадыс тымныы… Олорон биэрдэххэ – өлөбүт…
Үүтээни сүргэйэн, хата, Куола хос уллуҥнаах эргэ хаатыҥкатын буллум. Кэтэн көрбүтүм – соҕотох наскынан нэһиилэ батта, атаҕым тарбахтара токуруһа сылдьаллар. Размера кыра. Ол даҕаны буоллар, мин тирии бачыыҥкабынааҕар сылаас буолуоҕар саарбахтаабаппын. Бөһүөлэккэ тыыннаах тиийэрим саарбах. Бэйэбин син кыанар киһибин. Сиргэ тэҥҥэ тулуһан хаамар аҕыйах буолааччы. Чэ ылар-биэрэр суох, бардахха сатанар. Тиийиллиэ эбэтэр суох буоллаҕына – суох… Кытаанах санааны ылынан, өрө күүрэ түстүм.
Били Куоланы муомахтыы сатаабыт саарпыктарын төбөбөр эринэн баран, кууркам капюшонун кэттим. Илиибэр чараас үтүлүк таһынан халыҥ наскы кэттим. Аара бөрөлөр эргэ суоллара баара, ол иһин туоһапкабын сүктүм. Киэһэ 5 чаас саҕана үүтээнтэн тахсарбар толору ый тахсан эрэрэ. Дүҥүр тэйиччи соҕус эмиэ тыаһыыр эбит. “Улуу кырдьаҕас, бу дойдуга кэлбитим-барбытым ыраатта, элбэхтэ бултаан-алтаан, үөрэн-көтөн, эйиэхэ айах тутан, күндүлээн, көрдөспүт даҕаны, махтаммыт даҕаны киһибин. Бу тирээн кэлбит ыарахан айаммар көмөлөс, арчылаа! Эстэр-быстар түгэммэр күүс уган биэрээр, тоҥ хаарга утутумаар, үлтү кымньыылаан туруораар!” – диэн саҥа таһааран, көрдөһө-көрдөһө, инним диэки дьулуруйдум.
Массыына барбыт суола тоҥон, сорох сиринэн киһини уйар. Ый тахсан, хата, сырдык. Дүҥүрүм тыаһа, кэннибиттэн батыһан иһэр курдук, хаалбат. Балачча хаампытым кэннэ атаҕым, илиим дөйө тоҥнулар. Хардыым кыараата. Билэр ырыабын барытын ыллаатым быһыылаах. Сыыһа үктэнэн, охтор буоллум. Тохтоон иһиллиибин. Дүҥүрүм тыаһа ыраах иһиллэр. Икки көс кэриҥин барбытым кэннэ от тиэйбит суолларыгар киирэн, улаханнык үөрдүм, санаам көтөҕүлүннэ эрээри, атаҕым тоҥон, тугу даҕаны билбэт буолбут. Баҕананан үктэнэр курдук. Сотору-сотору охтобун. Хаар бэриинэ курдук сылаас… Устунан нухарыйан, утуйан барыах курдукпун. “Нохоо, утуйан көр эрэ, тур!” – диэн бэйэбин кытаанахтык хамаандалаан, түөрт атах буолан туран эмиэ хаамабын. Дэлби тоҥон, токуруйан, кыччаан, хардыым олус кыараабыт.
Ханна эрэ элбэх хостордоох уһун көрүдүөр устун баран иһэр курдукпун. Хостортон дьон саҥата суох өҥөйөн көрөллөр. Хайа эрэ өттүбэр сирим бэйэтэ чугаһаан кэлэр уонна сымнаҕас баҕайытык охтобун. “Тур, нохоо!” Бэйэм саҥарабын дуу, атын ким эрэ суоһурҕанарын истэбин дуу? Эмиэ туран хаамабын. Түүл-бит курдук төһө өр хаампытым буолла, арай, Кэбээйилиир суолунан массыына ааһар тыаһын иһиттим. Тилигирэйэ түһэн, хардыыбын эбэн, суолга тахсардыы хаамтым. Арай, от тиэйбит суоллара үрэҕи бата олох туора барда. “Тыраасса мантан чугас, массыына тыаһа иһиллэр. Быһалыы бу сиһи, тоҥуу хаары кэһэн, быһа түһүөххэ!” – диэн санаа үүйэ-хаайа тутта. Хаста даҕаны суолтан туораары гынан баран, арай, көрбүтүм – от тиэйэр суол барбыт сирин диэки мас быыһынан тыраахтар хараҕын уотун курдук мөлтөх уот көстөр эбит. “Тыраахтар хонон олорор” дии санаан, харса суох суол устун бардым. Уот кэлиэ дуо, суох.
Билигин санаатахпына, улуу кырдьаҕас суолбун ыйан биэрбит эбит. Быһалаабытым буоллар, онно хаалыахтаах этим… Син өр балааскайданан, Кэбээйилиир суолга таҕыстым. Кытаанах суолга тахсан, атахтарым мас курдук тоҥон хаалбыттарын биллим уонна ыарахан сүгэһэри устубуттуу, умса баран түһэ сылдьабын. Халлааҥҥа бөһүөлэк уотун суһума сырдаан көстөр. Сарсыарданан буолан, биир даҕаны массыына сиппэтэ.
Сэттэ хас биэрэстэни хааман, бөһүөлэк кытыытыгар турар Куолам дьиэтигэр кэллим. Ааны Куола кэргэнэ Катя арыйда. Миигин көрөөт, куттанан, хараҕа төгүрүс гына түстэ. Дьиэҕэ киллэрэн, туоһапканы уһулаары, тардыалаһан көрдө даҕаны, кыайбата, хам тоҥон хаалбыт. Кыычыгырыыр эрэ. Кууркам хам тоҥон, молнията кыайан өһүллүбэт.
Катя миигин ириэрээри, оһоххо өйөннөрөн баран, хоско киирэн, кыра соҕус чааскы үс гыммыт бииринэн буокка кутан аҕалла. Каадырабай булчут кэргэнэ билэр эбит: итинтэн элбэҕи иһэртэххэ, тоҥмут киһи тымырдара быһа баран өлүөн сөп. Оһоххо ириэрэн саабын, кууркабын устан, хаатыҥкаларбын нэһиилэ устуталаан, тугу даҕаны билбэт буолбут атахтарбын буоккалаах тирээпкэнэн сото олордоҕуна, били испит буоккам тымырдарбын кэҥэтэн, туох даҕаны тулуйбат ыарыыта буолла! Катя барахсан хаһыытаппытынан үлүйбүт илиибин, атахпын дэлби сууралаан, хаан киллэрдэ. Ыарыыта арыый уҕараабытыгар Куола биир эрэ түүн оттор мастааҕын, таҥаһа суоҕун, кыайан хаампатын этэн баран, сүтэн хааллым.
Төһө өр утуйбутум биллибэт. Катя тардыалыырыттан уһуктан кэллим. Илиим-атаҕым иһэлийэн, ыарыыта сүрдээх. Бэрдьигэстээххэ массыына баран эрэрин тохтоппут. Бэрт суһаллык хомунан, айаннаатым. Дьиэбэр тиийбитим – сэгэрим барахсан дэлби ытаабыт, тыс этэрбэһин, истээх ыстаанын кэтэн, миигин көрдүү бараары таҥнан олорор эбит. Ким даҕаны эрийбэтэх, иэдээн буолбутун, дууһам кыламмытын курдаттыы билэн, хайдах, ханна көрдүү барыаҕын билбэккэ ытыы олороохтуур эбит…
Катя бааһынай хаһаайыстыбатын Бөлөрүүһүнэн түүннэри баран, Куолатын тиэйэн кэлбитэ. Ол саҕана кэмэ атын этэ. Билигин өйдүөххүт суоҕа эрээри, милииссийэлэнэн, сууттаһан тугу эмэ ситиһэр улахан саарбахтардааҕа. Уонна аатын этиппэт, күлүгүн көрдөрбөт улуу кырдьаҕас уутун уйгуурдубуттары бэйэтэ дьарыйталыыр эбит этэ…
***
Хаһан даҕаны айах атан кэпсээбэтэҕим. Бу эйгэттэн ыраах дьон итэҕэйбэт. Улуу кырдьаҕас илэ бэйэтинэн кэлэн, тоҥон өлөрбүттэн быыһаабытын, арчылаан аҕалбытын мин чуолкай билэбин. Үөһэттэн айдарыылаах Улуу Айыы ойууннарын куттара үс сүүс сыл Орто дойдуттан чахчы арахсыбатын этэн туран, аныгы кэмҥэ аллараттан айдарыылаах адьарай аймаҕын хараҥа күүһэ халыйан эрэр диэхпин баҕарабын. Хара дьайга нөрүөн нөргүйэн, дууһаларын атыылаабыт дьон куттара уларыйан, хас сүүс сыл Орто дойдуну буулуохтара биллибэт. Айыы дьонун ыраас куттарынан аһылыктанаары тэринэн эрэллэр. Матырыйаалынайга наадыйбаттар. Остуоруйа курдук истимэҥ, долоҕойгутугар хатааҥ. Сотору көстөн иһиэ.
Анатолий Петров-Өскөн