Соторутааҕыта Бэрдьигэстээххэ мас тардыһыытыгар оҕолорго өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһии өрө көтөҕүллүүлээхтик буолан ааста. Саха сирин үгүс улуустарыттан кэскиллээх мадьыныларбыт кэлэн, күөн көрүстүлэр. Ыалдьыттар ортолоругар Маҥаны ыччатын Айаал Александрову соһуйа көрүстүм.
Кини аҕатынаан Ариян Алексеевичтыын бииргэ үлэлэһэр буоламмын, Александровтар дьиэ кэргэттэрин туһунан, урукку сылларга бэйэм ыстатыйаларбар хаста да ахтан турабын. Ордук илиинэн от охсуутун көҕүлүүллэрэ суруллара.
Ариян Алексеевич оҕолоро Айаал, Айхал өрөспүүбүлүкэҕэ, улууска от охсуутун “Күүлэй” күрэхтэһэиитин көтүппэттэрэ. Бэйэлэрин саастыылаахтарыгар мэлдьи инники күөҥҥэ сылдьаллара. Уолаттар оскуолаҕа өссө орто сүһүөх кылааска үөрэнэ сылдьан, “Күүлэй” курдук ыарахан күрэхтэһиигэ, улахан дьону кытары тэҥҥэ от охсон куһуйалларын элбэх киһи сөҕө көрөрө. Бэйэлэрин саастыылаахтарын лаппа ырааҕынан хааллартаан, үгүстүк кыайаллара-хотоллоро.
Айааллыын күрэхтэһии быыһыгар олох-дьаһах туһунан сэһэргэһэ туран, кэпсэтиибит улам үлэ-хамнас, булт-алт хайысхатыгар көстө. Билигин үгүс эдэр дьон хоту улуустарга эрэ буолбакка, бэл, киин сирдэргэ үлэлии тахсаллара уустуктааҕын билэ-көрө сылдьабыт. Онтон биһиги уолбут ыраах Эдьигээн улууһугар хайдах тиийбитин туһунан бу курдук кэпсиир.
– Степан Тимофеев – Кустуктаанап аатынан оскуоланы бүтэрэн баран, тутатына Максим Аммосов аатынан ХИФУ физкультурнай институтугар киирбитим. Оҕо эрдэхпиттэн спорду өрө тутан кэлбитим. Дэгит көрүҥнэри, мас тардыһыытын сэҥээрэрим. Күүстээх-уохтаах, бэйэбин кыанар киһи буолуохпун баҕарарым. Улууска хас да төгүл бастыы сылдьыбытым. Дьокуускайга өссө күүскэ ылсан дьарыктаммытым. Өрөспүүбүлүкэтээҕи күрэхтэһиилэргэ кыттарым. Ситиһиилэр да бааллара.
Үөрэҕим кэнниттэн физкультура учуутала идэлээх, Ийэ дойду иннигэр иэспин төлүүр соруктаах, бэйэм баҕа өттүбүнэн Россия Аармыйатыгар сулууспалыы барбытым. Владивостокка Байыаннай флокка түбэспитим. Аармыйа олоҕо миэхэ эмиэ туспа үөрэх буолбута. Элбэх дьону-сэргэни кытары билсибитим. Бэйэбэр саҥаны арыйбытым, киэҥ сирдэринэн сылдьан, элбэҕи билбитим-көрбүтүм.
Аармыйаҕа сырыттахпына, таптыыр кыыһым “Земскэй учуутал” бырагырааманан Эдьигээҥҥэ үлэлии барбыта. Мин кэлэн баран, уһуну-киэҥи толкуйдаабакка, кини кэнниттэн тиийбитим. Дойду киһитигэр барыта сонун этэ. Туспа айылҕалаах, сиэрдээх-туомнаах сиргэ биирдэ баар буолбутум.
Оҕо эрдэхпиттэн сиргэ-уокка сылдьа үөрүйэх этим. Бырааппынаан бэйэбит оттооччубут-мастааччыбыт. Булка-алка эмиэ сыстаҕаспыт. Итиннэ барытыгар аҕабыт уонна эһэбит Өлөксөй сыһыарбыттара. Саха киһитин сиэринэн тулалыыр эйгэни харыстыырга, сиэри-туому тутуһа сылдьарга мэлдьи үөрэтэ-такайа сылдьаллара. Уол киһи бэйэтин кыанар, эт-хаан өттүнэн сайдыылаах буола улаатарыгар, физичэскэй үлэ биир сүрүн оруолу ылар диэхпин сөп. Биһиги кыра сааспытыттан дьоммутун кытары ходуһаҕа от оттоон, тыаҕа мас мастаан, муус ылан кэллэхпит дии. Онно барытыгар төрөппүттэрбит сыһыарбыттара диэтэхпинэ сыыспатым буолуо. Күндү дьоммор махталым муҥура суох.
Эдьигээн дьоно-сэргэтэ олус көрсүөлэр. Сырдык санаалаахтар. Икки хостоох дьиэ биэрбиттэрэ. Оскуолабыт икки этээстээх, таас тутуу. Бастакы оскуола үлэҕэ киирбитэ 100 сааһын туолуохтаах. Хас да сыллааҕыта улахан өрөмүөн ыытыллыбыта. Барыта 497 үөрэнээччилээх. 70-ча учуутал үлэлиир. Үгүстэрэ кэлиилэр. Кийииттэр, күтүөттэр да элбэхтэр. Сирин-уотун, дьонун-сэргэтин кытары уопсай тылы булан, сөбүлээн олохсуйбуттар аҕыйаҕа суохтар. Кэргэним Евдокия Хабарова биология, мин физкультура биридимиэтин биэрэбит. Быыспар мас тардыһыытыгар тренердиибин. Кэлэктииппит олус түмсүүлээх. Бары тэрээһиннэри биир сүбэнэн ыытабыт. Оҕолор игин олус көхтөөхтөр. Онон үчүгэй.
Ас-үөл сыаната сөбүгэр дии саныыбын. Сорох хоту улуустары кытары тэҥнээтэххэ чэпчэки. Сүрүн аһылыкпыт туйахтаах кыыл этэ, балык буолар. Бастаан тиийэн тайах, таба этэ атыыланар диэн биллэриилэри көрөн соһуйарым. Кыра ахсааннаах норуот буолалларынан, кинилэр көҥүллээхтэр. Ынах, сылгы туппаттарын кэриэтэ. Эр дьон бултаан-алтаан ииттинэллэр.
Үлэбититтэн быыс буллахпытына уолаттары кытары сиргэ-уокка тахсабыт. Бултуур ньымалара биһигиттэн эмиэ ураты. Мин улахан булду син көрөн, амсайан улааттаҕым дии. Онон үөрүйэхпин диэххэ сөп. Оттон балык чааһыгар, биһиги билэрбит собо эрэ буоллаҕа. Ол иһин, өрүс балыгар тахсарга ыарырҕаппытым. Эмиэ туспа сиэрдээх-туомнаах, быраабылалаах. Олохтоохтор көрдөрөн, үөрэтэн билигин холкутук сылдьабын.
Эдэр дьон хоту, тыа сиригэр үлэлии барбат түгэннэрэ, баар суол. Биир бэйэм олох кэмсиммэппин. Саҥа сири көрөн, элбэх доҕоттордонон, үлэбэр уопутуран, олохпор умнуллубат үтүө суолу хаалларыа дии саныыбын. Дьиҥэр, киһититтэн тутулуктаах буоллаҕа. Биһиги кыра эрдэхпититтэн, тыа сирин олоҕор буһан-хатан улааппыппыт. Ыарахаттартан толлубакка, кимиэхэ да найыламмакка, эр киһи аатын үрдүктүк тутан, олохпут суолун бэйэбит оҥосторбутугар үөрэппиттэрэ. Ол иһин, ийэлээх, аҕабар, чугас дьоммор-сэргэбэр махталым муҥура суох.
Айааллын балачча кэпсэттибит. Эдьигээн туһунан элбэҕи сырдатта. Олохтоохторун үтүө тылынан эрэ ахтар. “Киһи быһыытынан сиэрдээх буолуохха наада. Сиэри-туому тутуһа, дьону-сэргэни кытары кэпсэтэ-ипсэтэ сырыттахха, дьон эйиэхэ эмиэ оннук эппиэттиэҕэ”, – диэбитэ оруннаах дии саныыбын. Биһиги ыччаттарбыт ханна да сырытталлар, бэйэлэрин түһэн биэрбэккэ, үлэни-хамнаһы өрө тута сылдьалларыттан киһи үөрэр.
Вячеслав Алексеев