Сир анныгар
…Түҥ ойуур түгэҕэр сири хаһан оҥоһуллубут үүтээн оҕотугар, икки киһи ботур-итир кэпсэтэллэр.
– Тиихээн, бүгүн сэрэнэн чуҥнаан арҕаа үрэх баһыгар баран, туһахтаргын көрө таарыйа, туох эмит суол-иис баарын сибикилээр, сөп дуо?
– Ээ, көрүөм буоллаҕа дии, бу атах таҥаһа иэдэйдэ, уу-хаар тахсан эрэр кэмигэр, киһи мээнэ кэппэт буолбут, – диэн тилэҕэ түһэн эрэр саппыкытын көрдөрдө. Били күһүн куотуохтарыттан ыла дьонтон-сэргэттэн саһан, кый ырааҕынан сылдьан, ону-маны чуҥнаан, Сэргэй дьаһалынан манна икки атахтаах үктэммэт сиригэр, буору хаһан үүтээн туттан, икки тайаҕы өлөрөн уонна ол-бу кыра бултарынан аһылыктанан кыстаатылар. Иккиэн эдэр эрчимнээх дьон туох буолуохтарай?!
Кинилэри НКВД-лар көрдүүллэрин биллэн турар, билэллэр, сэрэйэллэр бөҕө буоллаҕа. Бастакы кэмҥэ сыыһа быһыыламмыттарын билинэн үөхсүбүттэрин-этиспиттэрин, охсуһа да сыспыттарын иһин, оҥоһуллан хаалбыты хайдах гыныахтарай? Ол эрээри илиилэрин уунан, былааска киирэн биэрэр туһунан, хайалара да тыл көтөхпөтөҕө. Тиихээн бастаан кэргэнин Аанчыгын, оҕолорун санаан кистээн ытаан муҥнаннар да, хайыа баарай?! Билигин хайдах эмэ гынан дьонун, саатар биирдэ көрүөн баҕарара сүр! Хаста да туһах көрө сылдьан, дойдутун диэки түһүнэн кэбиһиэн санаталаабыта да, тоҕо эрэ тыыннаах буолуу, эрэйдээх-муҥнаах олох олоруу баҕата баһыйара. Аҥардас бэйэ тыыннаах сылдьыыта, киһиэхэ олус наада курдуга, дьиҥэ да өлбөт баҕаттан, өлөр кутталыттан бу ойууру кэтэ сырыттахтара дии.
Ол эрээри сайын саатар ыраахтан, дьонун-сэргэтин көрүөн саныырын киһитигэр эппитэ. Аны сайын кини дойдутугар чугаһыырдыы былаанныыллар. Баҕар сэрии бүппүтэ буолуо, сэриигэ барбыт дьон кэлбиттэрэ буолуо, бу түҥ ойуур быыһыгар сытан тугу да билбэттэр.
Баҕар, барыта баҕар. Кэпсэтиилэрэ да оннук. Киэһэ хабыс-хараҥаҕа сытан, кыһыҥҥы уһун киэһэлэргэ, киһитигэр Сэргэйгэ урут аахпыт кинигэлэрин кэпсиирэ, киһитэ биир да буукубаны билбэт, илиитин да сатаан баттаабат киһи эбит. Хата истибитин өйүгэр олус үчүгэйдик тутар, кинигэ геройдарын сөҕөр-махтайар. Үөрэммитэ буоллар, билиигэ-көрүүгэ тардыһыылаах киһи, элбэҕи ситиһиэ эбит дии саныыр Тиихээн.
Аат сэриитэ буолбатаҕа буоллар, оҕолорбун үөрэтэ сылдьыам этэ!.. Аанчыгым, Аанчыгым барахсан, төһө эрэ мин туспуттан эрэйи көрө сылдьаахтыыгын? Хаһан эмит көрсүөхпүт дуо? Таһырдьа тыал куугунуур тыаһа, бу хараҥа үүтээн иһигэр иһиллэр. Ытыс таһыгар хараҥаҥа кэтэх тардыстан сытан Тиихээн, икки хараҕын уута чэчэгэйдэринэн сүүрэр. Кини манна саҥа таһаарбакка ытыырга үөрэммит.
Кыланыылаах ытабыл
Самаан сайын ортолоон турдаҕына, Аанчыгы эмиэ доппуруоска ыҥырдылар. Дэлби күргүйдээн, дибдийэн сэрэтии бөҕөтүн сэрэтэн, бу эргин күрүөйэхтэр сылдьалларын, ыраахтан көрбүт дьон баар курдук. Ол иһин “кэргэниҥ хайдах эмит билиннэ да, биһиэхэ биллэрэ охсоҕун, өссө олох куттаабат курдук, ким да ирдэспэт эҥин диэн албыннаан чугаһатаҕын” эҥин диэн сүбэлээтилэр. Бу истибиккин кимиэхэ да кэпсиэм суоҕа диэн илии баттаттылар. Аанчык оҕуһугар олорон, Хомустааҕар төннөн иһэн, иннин-кэннин кэтэнэ истэ. “Ол аата Тиихээн тыыннаах буолуо, баар буолуо, саһа сылдьар… оо, тоҕо да күрээбитэй, ама биһигини аһымматаҕа буолуо дуо?! Ийэлээх-аҕатын санаабатаҕа буолуо дуо?” Аҕата Ньукулай барахсан, бу кыһын аччыктаан, от тиэйэн иһэн, суолга охтон тоҥон өлөөхтөөбүтэ. Аҥардас уолун да быһыытыттан, саатыттан-суутуттан, дьон саҥатыттан өлөөхтөөтө буолуо. Бары да аймахха алдьархай ааҥнаабыт кэмэ. Саатар ол тыыннаах буоллаҕына, биллэн ааһыан, хайдах эрэ ис-иһиттэн таттаран, Тиихээнин көрүөн олус баҕаран кэллэ. Туох баар атаҕастаныыта, эрэйдэниитэ киниттэн буоларын санаан, ис-иһиттэн кыйыттыах-хаһыытыах санаата киирдэ, оҕуһун тэлиэгэтиттэн түһэн, ойуур иһин диэки киирэн, туох баар мунньубут санаатын таһааран: “Тиихээн, Тиихээн, Тиихээн… Тоҕо, тоҕо, тоҕооо?”, – дии-дии хаһыытыы-хаһыытыы маккыраччы ытаата. “Кээл, кэл, кээл!”. Эдэр дьахтар кыланар хаһыытыттан чугас эргин баар тыа көтөрдөрө, соһуйан көтөн куугунастылар. Былаатынан айаҕын саба туттан, суон тииккэ өйөнөн, Аанчык барахсан санна дьигиҥнии олордо.
Аанчыгын көрсөөрү
Дэлби бырдахха сиэтэн, Тиихээн кыра көлүйэ оҕотугар туу уган мучумааннанар, ойуур иһин диэки отуу оҥостунан, онно сайылаан олороллор. Бу диэки киһи мээнэ саспат дойдута, Хомустаахтан икки көс тэйиччи да буоллар, дьоҥҥо түбэһиэхпит диэн куттаналлара сүр. Үнүр Сэргэх Сэргэй сэрэҕин сүтэрэн, чуут отчут дьоҥҥо уун-утары киирэн иһэн, төттөрү түспүт этэ. Ол дьон көрдүлэр эрэ, суох эрэ, билбэтэҕэ. Онтон ыла иннэ-бүргэс үрдүгэр олороллор, таах манна кэлэн хааллыбыт диэн, Сэргэх Тиихээни мөҕөр-этэр: “Тулуйа түс, саатар биирдэ бачча чугаһаан баран, Аанчыкпын көрсүөм этэ, ол кэнниттэн эн ханна диир сиргэр барыахпыт”, – диэн киһитин уоскутар. Ол эрээри тоҕо эрэ Аанчыгын көрсүөн дьулайар, дьоҥҥо түбэһиэм диэн сэрэхэдийэр.
Кыһыл сайылыгар быһайын ыанньыксыттары кытта, икки киһи саһан сайылаан олороллор, ити НКВД тойоно Уйбаан Сарыынап уонна милииссийэ уол Куонаан диэн эдэр киһи. Дэһэнтиирдэр бу эргин биллибиттэрин истэн, хайаан да дьонноругар биллиэхтэрэ диэн. Ону манаан боростуой таҥастаах саһан манаһаллар. Аанчык барахсантан харахтарын араарбаттар. Уйбаан Сарыынап бэйэтэ дьиппиэн майгылаах да буоллар, эдэр дьахталларга манньыйдаҕына, атын-атыннык ньамаҥнаан, аҕылыы-аҕылыы, ону-маны кэпсээбитэ буолан, бөтүөхтүүр, ырдьаҥалыыр. Дьахтар-аймах куттанан, дьалты хаама сатыыр да, ынах ыы сырыттахтарына кэлэн самыыларыттан, өттүктэриттэн харбыалыыр, биэс уонугар чугаһаан эрэр да буоллар, оннук кыыбаҕата ааспат эбит.
Соторутааҕыта этиҥнээх ардах тоҕо түһэн, от-мас ибис-инчэҕэй, Тиихээн ыбылы сытыйан, иннин-кэннин кэтэнэн, ойуур быыһынан Кыһылыгар чугаһаан эрэр, түүн ортото ааһан, күн тахсара чугаһаата да, халлаан халыҥ былытынан бүрүллэн, аргыый ибиирэн ардыы турар. Маннык куһаҕан халлааҥҥа туох барыта кирийэр, үчүгэй киһи ытын да таһаарбат буоллаҕа. Тыа саҕатыгар, талахтар быыстарыгар олорон, дьиэтин манаста. Билигин бостуук ынахтары аҕаллаҕына, ыанньыксыттар титииккэ тахсыахтара, онно хайаан да Аанчыга баар буолуохтаах.
Оҕо холдьоҕуута
Сотору олох чугаһынан ынахтар аргыый хааман наскылдьыһан аастылар, ол кэнниттэн 13-14-тээх уол оҕо һайдыы-һайдыы, атах сыгынньах атаҕынан инчэҕэй оту сабырҕаччы үктээн кэлэн ааста. Ким буоларын кынастаһа сатаата да, кимин билбэтэ, кыратык иһиирэн ылла, уол олус сымсатык кэннин эргиллэн, үөһэ-аллара көрөттөөтө, туох да баара көстүбэт. Тиихээн сыныйан көрбүтэ, бу кини убайын Дьөгүөр уола Куола эбит.
– Куола, Куола кэл манна, – аргыый ыҥырда, талах быыһыттан өгдөннөөтө. Уол олус соһуйан, иннин-кэннин көрүннэ уонна абаҕата Тиихээн кэлэн олорорун тута биллэ, саарбахтаан турар сиригэр тэпсэҥнээтэ. Онтон саһардыы ньохчос гынна да, утары ойуур диэки сүүрэ турда. Тиихээн тыатыгар киирэн, уол ойбут сирин диэки эккирэттэ, суон тиит кэннигэр уол чохчойон олорор.
– Тиихээн, эн даа? Киһини куттаатын, манна милииссийэлэр бааллар, эһигини тутаары манаан олороллор, күн аайы ойууру кэрийэллэр… Куот түргэнник!
Элбэҕи-элбэҕи сибигинэйэ былаан кэпсээтэ, биир кэм “куот да куот” диир, аҕата сэриигэ барбытыттан туох да сурах-садьык биллибэтин, эһээтэ бу кыһын өлбүтүн, эбээтэ нэһиилэ сылдьарын, Аанчыгы милииссэйэлэр олох маныы сылдьалларын, уоннуу хоно-хоно атын милииссийэлэр кэлэллэрин барытын кэпсээтэ. Өссө ону-маны ыйытар бокуой биэрбэккэ: “Бар! Барбыт сиргэр!” – диэт ойон туран, дьиэтин диэки ыстанна, кэннин да хайыһан көрбөтө. Бу кып-кыра Куола уол, улаата охсубута түргэнин. Тиихээн кэлбит сирин диэки, оту-маһы барчалаан сүүрэ турда.
Сүрэхтэрэ айахтарыгар тахсыбыта
Кып-кыра ферма иһигэр, ким тугу гыммыта, тута биллэ охсоро баар суол. Куола суол чып кистэлэҥинэн ийэтигэр Кэтириискэ, абаҕатын Тиихээни манна ойуурга көрбүтүн кэпсээбитэ. Кэтириис уолуйан сүрэҕин харбаммыта уонна бэрт кистэлэҥинэн Аанчыкка, алаас ортотугар туран сибигинэйбитэ. Аанчык барахсан куттанан харахтара төгүрүһэ түспүттэрэ, ханна да барыах-кэлиэх сирин булбатаҕа. Аргыый олорон уоскуйан баран, “хайдах буолабыт, Кээтии” диирдии көрбүтэ. Кэтириис да тугу гынарын билбэтэ, аны күрүөйэҕи көрөн баран тыллаабатаххыт диэн хаайаллара буолуо диэн, сүрэхтэрэ айахтарыгар тахсыбыта. Бу үөҕүү ортотугар сылдьан, аны кистээбит аатырыахпыт. Куоланы боруоста ыраахтан көрбүт курдук этиттэриэххэ дэспиттэрэ, дэлби ытаабыттара-соҥообуттара, кыырыктаах сэрии буолбатаҕа буоллар дэһиспиттэрэ.
Сарыынап иннигэр Куола уол илибирии-салыбырыы турара, күргүй-көбүө быыһыгар: “Туох диэбитэй? Ханна саһан сытабыт диэбитэй, этэ тарт!” – дии-дии дибдийбитэ. Элбэх саалаах дьон, чугас эргин ойууру түүннэри-күнүстэри кэрийбиттэрэ.
Күһүн хаар түһүөн аҕай иннинэ, күрүөйэхтэр ханна бааллара биллибит курдуга да, хастара-төһөлөрө чуолкайдана илигэ. Куораттан саалаах НКВД-лар бөҕө баар буолтара. Сэргэх төһө эмэ манна хаалар кутталлааҕын Тиихээҥҥэ этэ сатаабытын үрдүнэн, Тиихээн олох сөбүлэспэтэҕэ, манна кыстыыбыт да сабаас диэн. Олох иһирик быыһыгар үүтээн хастыбыттара. Оһохторун буруота холлороон устун, тэйиччи баран суон көҥдөй муҥураатынан тахсар гына оҥорбуттара. Сотору хаар түһээри ыксыыллара, үүтээн таһынан дириҥ иин хаһан, кыһын сиир астарын хаһааммыттара. Тиихээн бу күннэргэ хайаан да, саатар ыраахтан Аанчыгын көрөн хаалаары, бэрт сэрэҕинэн чуҥнуу сатаабыта да, ыанньыксыттар кыстыктарыгар Хомустаахха көспүт этилэр. От-мас сэбирдэҕэ тононон, сир тоҥон барбыта.
Көрдөөччүлэр хаар түһэрин тулуйбакка кэтэһэллэрэ, хаар түстэр эрэ, хайаан да суол-иис көстүөхтээх диэн эрэнэллэрэ. Сотору-сотору от тиэйээччилэри, мас таһааччылары доппуруостууллара, тугу эмит биллигит дуо диэн.
Биир күн элбэх аттаах дьон кэлбитэ уонна күнү быһа оҥостон, сарсыныгар бары мэлис гынан хаалтара. Сир аннынан булбуттар үһү диэн сурах иһиллибитэ. Аанчыктаах барахсаттар кутталларыттан, бары сүөм түспүттэрэ. Ол кэмҥэ Куола уол аҕата, Тиихээн убайа бастакы ыҥырыыга барбыт Дьөгүөр, сэрии хонуутугар хорсуннук өллө диэн биллэрии кэлбитэ. Бу кыра дэриэбинэҕэ бастакы “хара сурук” этэ, дьон-сэргэ аймаммыта. Тиихээннээх ийэлэрэ Маарыйа сүрэҕинэн охтубута. Кытаанах хара күннэр саҕаламмыттара. Сотору сурах кэлбитэ, дэһэнтиирдэр бэриммэтэхтэр үһү, ону Сарыынап граната быраҕан эспит, сордоохтору кырамталарын хомуйан, тута куоракка илдьэ барбыттар диэн.
Үүтээҥҥэ олоруу
…Биир сарсыарда элбэх ат туйаҕын тыаһа, саҥа түспүт хаарга кыычырҕаан иһиллэн, чуумпу ойууру эмискэччи уһугуннарбыта. Сэргэй обургу хорос гына түспүтэ, тута саатын харбаабыта. Өлөр өлүү бу ааҥнаан кэлбитин, иккиэн эттэринэн-хааннарынан билбиттэрэ, тымныы ууну испит курдук дьигиһийэ түспүттэрэ. Эдэр итии хааннара атахтарыттан төбөлөрүгэр, төбөлөрүттэн атахтарыгар сүүрэлээбитэ. Сэргэх доҕорун диэки кырыктаахтык көрбүтэ:
– Дьэ, тукаам, өлөр күммүт үүннэ, ол иһин да түүл-бит соччото суоҕа. Этэ сатаабытым, барыах мантан диэн!
Тиихээн сымыһаҕын быһа ытыран, синигэр түспүтэ:
– Чэ, Сэргэй бырастыы гын, хайыахпытый бэриниэх кэриэтин, эн мин тыыммын салҕаа!
– Ээ, тугун тылай ол кэриэтин, элбэхтэн элбэх охтуо, аҕыйахтан аҕыйах охтуо.
Уонна кыра чуолҕан курдук түннүгүн арыйан, тымныы сөрүүн салгын киирбитин иҥсэлээхтик эҕирийбэхтээбитэ. Чуолҕантан көрбүтэ: ыраах иһирик быыһыттан дьоннор барыһаллара, көрдөҕүнэ тиит аайы саһан тураллара.
– Бэриниҥ! Тахсыҥ, сааҕытын быраҕан, Сэбиэскэй былаас бырастыы гыныа! – диэн суон, көөҕүнэс саҥа ойуур иһин доргуппута, саалар тыастара ньиргийбитэ. Сэргэх чуолҕаҥҥа бинтиэпкэтин угаат, кыҥаабакка эрэ чыыбыһын тарпыта.
– Кэбиис, дьону табыаҥ, тохтоо! – диэн Тиихээн киһитин илиитин туора садьыйбыта. Хаһан киһиэхэ сааламмыттара баарай, иккиэн үүтээн түгэҕэр, наара орон үрдүгэр кэккэлэһэ олорбуттара, эмискэ били чуолҕанынан граната көтөн түспүтэ эргийэн кулахачыйбыта, иккиэн хаһыытаһа түһээт куустуспутунан анараа дойду баар эбит буоллаҕына, онно аттаммыттара…
Кинилэргэ кэтэһиллибэт бырааһынньык – Кыайыы күнэ
Хараҥа хоско сыттыгар умса түһэ сытан, Аанчык барахсан ытаан санна дьигиҥниир. Бу кини саамай эрэнэр, туох баар кыһалҕатын сорун-муҥун билэр, сып-сымнаҕас кус түүтэ сыттыга буоллаҕа. Ити бүгүн Топпот Маарыйа туохха эрэ кыыһырбытын-кыйыттыбытын эмиэ Аанчык үрдүнэн аһардаҕа “Эн баҕас саҥарыма, дэһэнтиир ойоҕо” диэн быһа бардаҕа, аттыгар турбут бииргэ үлэлиир дьахталлара ону истэн, арба да дэспиттии тэйэ туттубуттара, тоҕо куһаҕанай! Билэбит, билэбит эбээт буруйдаахпытын, оҕолорум аҕалара, мин тапталлаах Тиихээним сыыһа быһыыламмытын, бу кыырыктаах сэрии ааспытын, үчүгэй олох кэлбитин да иһин, ол хара мэҥ биһигиттэн букатын сүтэрэ биллибэт эбит.
Үһүс дуу, төрдүс дуу кылааска үөрэнэ сылдьан Маайа кыыс ийэтиттэн кэлэн сибигинэйэ былаан, “Ийээ, ити биһиги аҕабыт таҥнарыахсыт дуо?” диэн, уу-хаар баспыт харахтаах туран ыйытаахтаабыта. Аана кыыһын баттаҕын имэрийэ-имэрийэ, “тоойуом биһиги аҕабыт алҕас, быстах санааҕа киирэн, сыыһа быһыыламмыта, онтукайыгар толору эппиэттээбитэ” диэхтээбитэ. Аана олоҕун устата оҕолорбут эрэ хаарыйбаталлар диэн муҥнанар этэ да, син биир ол хара мэҥ баарын биллэрэрэ.
Кинилэр дьиэлэригэр саамай кэтэһиллибэт бырааһынньык – Кыайыы күнэ этэ. Бу күн түргэнник бүтэ охсорун кэтэһэллэрэ. Ханна да тахсыбакка дьиэлэригэр бүгэн олороллоро, дьөрү араадьыйаны да арааран кэбиһэллэрэ. Аана ону-маны иистэммитэ буолара, оҕолор барахсаттар кинигэ ааҕа олороллоро, олус курус-хобдох күн ааһара.
Хата, оҕолор барахсаттар, билиигэ-көрүүгэ тардыһыылаах буолан, иккиэн аҕаларын курдук, учуутал үөрэҕин бүтэрбиттэрэ. Маайа кыыс ыал буолбатаҕа – оскуолата, дьиэтэ, ийэтэ. Сэбиэскэй былаас тугу этэрин эҥкилэ суох толороро. Уол сытыы-хотуу буолан кэргэннэнэн, үс оҕолонон Хоту баран үлэлии-хамныы сылдьыбыта.
Кинилэр кыра эрдэхтэринэ да, дэһэнтиир оҕолоро буолалларын санатар, күлүү-элэк оҥостор үөннээх тыллаахтар бааллара. Биирдэ Маайа кэнсиэр кэмигэр хоһоон ааҕа турдаҕына, саала иһигэр олорор көрөөччү оҕонньор “Ээ били дэһэнтиирбит оҕото чуопчаарар эбит дуу?” – диэн саҥа аллайбытыгар, кыыс тылыттан матан тура түһээт, сыана кэннигэр сүүрбүтэ… Оҕо онно туох буруйдаах буолуой дии санаабат, муус сүрэхтээхтэр бааллара.
Сүүрбэтин эрэ саҥа ааспыт Аанчык кыыс, икки оҕолоох огдообо хаалбыта уонна үйэтин тухары “дэһэнтиир ойоҕо” диэн дьаралык ыйаммыта. Сэрии сылларыгар, сэрии да кэнниттэн төһөлөөх эрэйи көрөөхтөөбүтүн, ытаабытын-соҥообутун айбыт таҥара билэн эрдэҕэ! Дьоҥҥо үтүө санаата, үлэһитэ, туох баар эр киһи ыарахан үлэтин, биирдэ да утары эппэккэ холкуоһугар, кэлин сопхуоһугар үлэлээн кэллэ ини, кэлбэтэ ини!
Бачча сыллар тухары, сүрэҕин түгэҕэр кистээн илдьэ сылдьар тапталын Тиихээнин сыыһа быһыытын, кини бырастыы гыммыта ыраатта уонна хаһан да таҥнарбатаҕа. Билигин кини ээр-сэмээр кэтэһэр Тиихээнигэр тиийэрин уонна бүк эрэнэр онно кини, хайаан да кэтэһэр буолуохтааҕын…
Александра Капитонова