I
Өлүөнэ хотун көмүөл муустан босхолонон холкутук нэлэһийэ устара, сытыы талыы кэнниттэн быыһаммыт туҥуй дьахтары санатар. Бу ураты уоскулаҥ көстүүнү ханан да аймаабатарбын диэбиттии, арҕааҥы арыы тумсунан үп-үрүҥ теплоход оргууй тунааран таҕыста.
Уһун хаайтарыы кэнниттэн өрүс суолун аһыллыыта, ураты сэргэх буолааччы. Көһүтэн турааччылар өрө сэргэҥнэһэ түстүлэр. Үөһэ сыыр быарыгар тохтообут коляскалаах мотоциклтан киппэ көрүҥнээх хара бараан киһи хатыҥыр дьахтар түһэригэр көмөлөстө. Тула хаама сылдьан, имэрийэн эрэрдии дьахтар плаһын тэбэстэ.
Теплоход кытылга тиксэн дьон киирээри суугунастылар. Нарын бэйэлээх дьахтар төбөтүн нуоҕаччы туттан дебаркадерга үктэннэ. Сыыр быарыгар хаалбыт киһи кэргэнэ киирэн иһэн эргиллэн көрөрүгэр бүк эрэмньинэн далбаатыырга бэлэм турда. Килэбэчигэс заколканан туттарыллыбыт сэксэгэр баттах хаҥас салон диэки ааста.
Майя Михайловна – омук тылын учуутала. Куоракка нэдиэлэлээх курска киирэн иһэр. Саҥаны, сонуну билэргэ баҕа бөҕө. Болдьоҕо кылгаһа бэрт да туох буолуой, үчүгэй лектордартан бэл биир нэдиэлэҕэ да элбэҕи иҥэриниэххэ сөп. Майя Михайловна идэтин сөбүлүүр. Маҥнай кырдьыга, оҕолору кытта өйдөспөккө, эрэйи көрө сылдьыбыта. Биир кэмҥэ оскуолаттан барар санаа да киирэ сылдьыбыттааҕа. Үрдүкү кылаастар, бу эппитин толотторор туһугар туруулаһан охсуһар, кытаанах ирдэбиллээх учууталы маҥнай букатын сөбүлээбэтэхтэрэ. Ол эрээри сыл, хонук иккиттэн биирин быһаарбыта. Кыһамньылаах учууталы оҕолор ылыммыттара. Майя Михайловна да оҕолору өйдүү сатыыр буолбута. Дьэ онон оскуолаҕа хаалар бигэ санаалаах Майя Михайловна курска киирэн иһэр.
Оттон ити сыыр быарыгар теплоходу сайыһа көрөн хаалбыт хайаларай? Ити – совхоз чемпион тракториһа Роман Тимирдээнэп. Олох чуолкайдаатахха – Майя Михайловна кэргэнэ. Үс сыллааҕыта тыа оскуолатыгар учууталынан ананан тахсыбыт Майа кыыһа, кэрэчээн Майя Власова билигин Харыйалаах кийиитэ. Бэйэтин тас көрүҥэр ханан да дьүөрэтэ суох модороон араспаанньаны ылымматаҕа. Ол да буоллар билигин, чыычаах курдук өрө даллараҥныы олорор, албын бөҕө Айсена Тимирдээнэбэ диэн кырачаан киһилээхтэр. Роман күнү быһа төһө да сылаалаах үлэҕэ сырыттар, түүнүн оҕоҕо үксүн бэйэтэ турар. Майя Михайловна уруоктарыгар олус кичэйэн бэлэмнэнэр. Үксүн түүн үөһэ биирдэ утуйар. Билиҥҥи оҕолору үөрэтии, иитии ыараханын, үгүс сыраны эрэйэрин Роман таба өйдүүр.
Теплоход чугастааҕы арыы кэтэҕэр киириэр диэри Роман батыһа көрөн хаалла. Кини Майятын олус таптыыр. Идэтигэр ис сүрэҕиттэн бэриниилээҕин иһин ытыктыыр. Арай бу бүгүн Майята барарыгар тоҕо эрэ сүрэҕин, санаатын туоххаһыйыы дьаралҕана быһа кымыстаталаан ааста. Ити туохтан буоллаҕай?
Майятын хаартыскалаах альбомугар Роман, хара көпсөркөй баттахтаах, хойуу хаастаах, үрдүк сүһүөхтээх муруннаах уол хаартыскатыгар болҕомтото тохтооччу. Ол уол мэлдьи кини Майятын аттыгар сэргэстэһэ түспүт буолар. Холбоһуохтарын иннинэ биирдэ Роман Майятыттан: “Бу… кини билигин ханна баарый?” – диэн олуонатык ыйыппыттаах. “Кэргэннээх. Дьокуускайга”, – диэбитэ Майя тоҥуйдук. Роман сэрэйэр этэ. Майя куоттарбыт соҕотох таптала ол Дуолан буоларын.
“Арай кинилэр көрсүһэ түстүннэр. Дуолан Майяҕа: “Сыыспыппын. Алҕаһаабыт эбиппин. Кэл миэхэ. Кэл, хайдах бааргынан”, – диэн көрдөстүн, элэ-была тылын эттин. Майя онуоха туох диэҕэй? Туох диэҕэй онуоха Майя?…” Роман итиннэ кэлэн мунаарда.
***
Түннүк аннынааҕы ыскаамыйаҕа олороот, Майя утары олорооччулары кэриччи көрдө. Эмдэй-сэмдэй үс оҕо кини иннигэр кэчигирээн олороллор. Аҕамсыйбыт улахан дьахтар барыларыгар арыылаах килиэби туттартаата. Биир бытыылка үүттээх чэйи төрдүөн кэритэ сылдьан омурдан истилэр. Ити кэннэ дьахтар куорат ыалыгар тутта-хапта сылдьыы туһунан мөҕө-этэ былаастаах “үөрэтии” биэрдэ. Оҕолор барахсаттар истигэннэрэ бөҕө. Саҥата суох тоҥхох гына олордулар. Учуутал киһи Майя Михайловна бу кэри-куру туттубут оҕолор ханна, тоҕо баран иһэллэрин сотору сэрэйдэ. Тулаайах хаалбыттарын аймахтара дьахтар оҕо дьиэтигэр туттара киирэн иһэр эбит. Майя оҕолор харахтарын тулуйан көрбөтө. Сиигирэ охсубут харахтарын куоттаран илин кытылы одууласта. Көрдөҕүнэ, Роман өссө да кытылга турар. Майя итинтэн соһуйбата, муодарҕаабата. Хардата суох тапталынан умайар Романын өссө төгүл аһына, бэйэтин буруйдана санаата.
Кэннигэр олох соторутааҕыта аахпыт таптыыр поэтессатын хоһоонун тылларыгар, намыын матыыптаах ырыа эймэнэ уһунна.
Араҕас сэбирдэх ыһыллар,
Аймалҕан сүрэхпэр ытыллар…
Мин муннум күһүҥҥү былыттар
Ытанньах ыырдарын быыһыгар.
Санньы-курус ырыа тыла, Майя Михайловна уйан дууһатын сэрэнэ даҕайан ааста. Дуолаан… Куоракка бу киирэн арай соһуччу Дуоланы көрсө түстүн? Тус-туспа дьылҕаламмыттар туох туһунан кэпсэтиэхтэрэй? Аасыһыахтара буоллаҕа… саҥата суох.
Дьикти иэйиилээхтик ыллаан эҥээритэн гитаралаах уолу Майя эргиллэн көрдө. Эппиэтэ суох таптал муҥар ылларбыт эдэркээн киһи ырыатын хас биирдии тыла, дууһаттан тахсар буолан итэҕэтэр, умсугутар күүһүнэн абылаата.
***
Майя Михайловна куоракка киирээт тута, филиал уопсайыгар олорор дьүөгэтигэр Диана Аргысоваҕа барарга сананна.
“Кыргыттар уһун да дьууппаны кэтэр буолбуттар, көрүөххэ үчүгэйин…” – автобустан түһээт куорат дьонун, саҥа тутуулары сэргии көрө истэ.
Дианаҕа тиийбитэ, хата, баар эбит. Кэргэнэ Саша Москваҕа аспирантураҕа үөрэнэр. Үгүс командировкалаах дьүөгэтин таба тутан Майя олус үөрдэ. Диана дьүөгэтин булгу сөрөөн ылан уураата-сыллаата. “Ой, дьоһун-мааны Мэҥэ кыыһа, Маайыстыын сыысчаана. Аата, аҕыннахпыан”, – үрдүк уҥуохтаах Диана, оҕо курдук кыра Майяны эргичитэ сырытта. – Хайа, оттон Ромаммыт? Бу кыһын хайаан да иккиэн киириэх буолбуккут дии…
Диана кыһаан хааннаах сэбэрэтэ биллэрдик кубарыйбытын, номоҕон бэйэтэ бүтүннүү хайдах эрэ уһуктанан-кырыыланан хаалбыкка дылытын Майя тута бэлиэтии көрдө. Кинилэргэ дьүөгэтэ иккитэ-хаста тахса сылдьыбыттааҕа.
Майя кэргэнин Романы, киһи быһыытынан олус сөбүлээбитэ. Тапсан да кэпсэппиттэрэ. “Огонек” сурунаалга тахсыбыт уустук кроссворду, Роман биир киэһэ эрэйэ суох толкуйдаан таһаарбытын сөхпүтэ.
– Роман үөрэнэ киириэххин? – диэн Диана ыйытан көрбүтэ.
– Суох ини. Бары бартыбыалланан остуолга олордохпутуна ким биһиги бааһыналарбытыгар үлэлиэй? Оннук буолбат дуо, Айсена? – күлэн быһыччы көрбүт харахтардаах, миилэтиттэн барбах эрэ туртайан көстөр икки тиистээх бып-быыкаа киһичээнтэн ыйыппыт курдук туттубута. Көтөхтөрө сылдьар кыысчаан ботуой курдук илиичээннэринэн аҕатын моонньун хам кууспута.
– Дьэ бу. Оҕом сыыһа барыма диир, – Роман оҕотун “сыып” гына сыллаан ылбыта. Роман үөрэнэр былаана суоҕун Диана өйдөөбүтэ.
Дьүөгэлиилэр ахтыспыттара бэрт буолан ити киэһэ олус уһуннук олорбуттара. Аныгы дьахтар сиэринэн кэпсэтиилэрэ аан бастаан үлэ-хамнас тула буолбута. Онтон сыыйа сэһэргэһии сүнньэ тус олохторун диэки иэҕиллибитэ.
– Эн олоххор табылынныҥ, Майя. Олус үчүгэй киһилиин ыал буолан олороҕун, – Диана дьүөгэтин илиитин сылаастык даҕайда. – Иккиэҥҥитигэр олус күндү кырачаан киһилээххит.
Майя маҥнай итини көннөрү этиэххэ эрэ диэн этии быһыытынан иһиттэ. Иһигэр: “Аата… оҕо оттон ыал ааттанааччы аайы баар ини…” – дии санаата. Кэргэн барыаҕыттан бэйэтин намтатына саныыр буолбут Майя өссө хайдах эрэ өһүргэммит курдук туттубута. Умса туттан олорор Диана ону өйдөөн көрбөтөҕө. Чочумча саҥата суох олорбуттара. Диана тутан олорор чааскытын ыскаатар ойуутун тула сыҕарыҥнатар. Онтон түөһүн эппэтэн өрө тыынна, көнө түһээт бүтэҥитик:
– Майя… мин сатамматым. Саша таҥнарда, – бу кэмҥэ диэри эрдээхтик тулуйа сатаабыт хомолтото барыта таһыгар суккуллан таҕыста. Албыннаппыт аба-сата, дириҥ хомолто барыта мустан, саамай истиҥ киһитигэр туттуммата. Ытаан барда. Маҥнай саҥата суох санна дьигиннээн. Онтон улам уйа-хайа суох. Манныгы эрэ истиэм диэбэтэх Майя өмүттэн хаалла.
– Ол ха-хайдах оннук? – биэс сыллааҕыта эдэр специалист, студентка Диананы аатын умнуор диэри омуннаахтык таптаабытын Майя умнубат. Үчүгэйдик өйдүүр. Истибитин ылыммакка баһын быһа илгиһиннэ.
Диана олоҕор түбүлээбит ити соһумар быһыы быһаас биллибитэ. Тэрилтэтиттэн соһуччу Москваҕа командировкаланар киһи наада буолбута. Диана онуоха өрүһүспүттүү барар баҕатын бастакынан биллэрбитэ. Сашатын ахтара бэрт этэ. Хайа уонна кини санаатыгар, доҕоро долгуйа үөрүөхтээх сонуна да баара. Кинилэр ону балачча көһүппүттэрэ. Ол киэһэ тупсаҕай баҕайытык тигиллибит кэҥэс ырбаахынан сылдьан айаҥҥа тэриммитэ. Көтөрүн туһунан Диана биллэрбэтэҕэ. Түгэн суоҕа. Хайа уонна соһуччу тиийэн үөрдүөн санаабыта. “Оо, Саша төһө эрэ үөрэр”, – халҕаһа былыт быыһынан көтөн күпсүтэн иһэн Диана сүрэҕэ үөрүүттэн тиҥиргэччи тэбиэлиирэ. Дууһата таптал ырыатын туойара. Ыкса киэһэ да тиийдэр, сылайбыт быһыы суоҕа. Сашатын олорор уопсайыгар тиийээт, хоһугар өрө сүүрэн тахсыбыта. Олус тиэтэллээхтик ааны тоҥсуйан тобугураппыта. Балачча буолан баран, Саша саҥата: “Ну что тебе нужно опять, Рустам?!” диэбитинэн аанын сэгэс гыннарбыта. Диана кэлэн турарын көрөөт, оройго оҕустарбыт курдук буолбута. Мэктиэтигэр тылыттан маппыта. Диана ааны арыйа баттаат, кэргэнин моонньугар иилистэ түспүтэ. Ол эрээри… остуол таһынааҕы олоппоско эдэркээн баҕайы нуучча кыыһа олорорун көрө биэрбитэ. Остуол анныгар иһиллибит омук сухойун бытыылката турара. “Бу тугуй?… Быһаарыый Саша…” – эрэ диэбитэ хайыы-үйэ кубарыйа охсубут Диана. Саша саҥарбатаҕа. Сымыһаҕын быһа ытырбытынан бөтө бэрдэрбит Диана тахсан барбыта. Кирилиэһи түһэн истэҕинэ, кэнниттэн эккирэтэн иһэр Саша үөгүлүүр саҥата баара… Диана харса суох сүүрэн тахсыбыта. Уопсай дьиэ муннугар саһан туран уһуннук ытаабыта.
Олус кэлэйбитэ. Командировкатын сорудаҕын толороот, икки күнүнэн тута төннүбүтэ. Көрсүһэ сатаабатаҕа. Ити охсуу өссө ыар содулламмыта. Сүрэҕин анныгар бүөбэйдээн илдьэ сылдьыбыт соҕотох эрэлэ кэллэҕин үһүс күнүгэр куоппута. Ол кэнниттэн үс ый кэриҥэ ааста. Диана харахха быраҕыллар гына дьүдьэйдэ. Санааҕа-онооҕо хам кэлгийтэрдэ. Түбэһиэх дьоҥҥо ис санаатын аспат Диана, сүрэҕэр куутуйаламмыт хомолтотун истиҥ дьүөгэтигэр итэҕэйэ, санаа үллэстэ олордо. Дьүөгэтин санныгар чиҥник тайанна, итиэннэ: “Майя, эн алҕаһыыгын, Романы тоҕо эрэ бэйэҕэр тэҥнээбэт курдуккун. Сыыһаҕын, Майя. Бэриниилээх, чиэһинэй буолуу – дьиэ кэргэн олоҕун акылаата. Эн Романыҥ эҥкилэ суоҕун мин өтө көрөбүн. Харыстаа, үтүө киһини. Истэҕин дуо, Майя?!”
Диана этэрэ чахчы. Роман кырдьык бэртээхэй киһи. Майя да ону бэркэ билэр. Кинилэр ыал буолуулара олус соһуччу этэ. Дэлэҕэ да учительскайга маннык кэпсэтии тахсыа дуо? Сураҕы-садьыгы урутаан истэр секретарь-машинистка биирдэ тоһугураан киирэн, “окошкалаах” икки учуутал олороругар:
– Бу субуотаҕа сыа сиэри олороҕут дуу? Абыраммыт дьоҥҥут, дьэ, – диэтэ, ойоҕолуу ыйаммыт сиэркилэҕэ баттаҕын көннөрүнэ-көннөрүнэ.
– Ол ким? Оннук сибики баара биһиэхэ биллибэккэ дылы, – пенсияҕа да барда, бэрт дьулуурдаахтык үлэлии сылдьар Тамара Семеновна соһуйбуттуу ыйытта.
– Ок-сиэ, бииргэ үлэлиигит да аата кулгааххыт-хараххыт бүөлэннэҕэ. Оттон, бу, бу – тойон эрбэҕин кэдэтэн, сэргэстэһэ турар омук тылын кабинетын диэки ыйда.
– Ким? – Тамара Семеновна мэктиэтигэр кыбынан турар кинигэтин төлө тута сыста. – Майя Михайловна дуо? Кимниин?
– Дьэ таайыҥ… – кыыс быар куустан дьоһумсуйда. Эргийэр сирэйдээх олоппоско сото кээһэн олордо. Икки учууталынса кыра нэһилиэк уолун кэриччи ааттаатылар. Ол аайы кыыстара баһын быһа илгистэр. Сараасабай ытарҕатын эминньэхтэрэ эйэҥэлиир. Таба таайбатахтарыттан астынан манньыйда.
– Чэ, чэ, эт. Араас буолума, – диэтэ тулуйбакка, остуол муннугар олорооччута.
– Бэйи эрэ, оттон бу эһиги, нэһилиэк баар суох буулаҕа бухатыырын уол манаах оҥорор толкуйдааххыт дуу? Арай соҕотох кини эрэ аатын тумуннугут курдук.
Түөрт уончатыгар диэри кэргэннэнэ илик учууталга манаах диэн тыл тириитин таһынан киирдэр да, таайа сатыы олордо.
– Тыый, Ромаҥҥа дуо? – Романы үөрэтэ сылдьыбыт Тамара Семеновна саҥа аллайа түстэ. – Дьэ кырдьык даҕаны бэрт эбит!
– Как человек конечно ничего. Оттон кыыспыт… ким билэр. Биир бэйэм испэр киллэрбэппин. Улаатымсыйа туттубут баар дии.
– Эс, оннук буолбатах. Бэйэтэ көннөрү тоҥкуруун. Ол сааһырбыт дьону кытта итиччэ эдэр оҕо мэлдьи тугу сэлэһиэй.
– Буолбутун да иһин... – анарааҥҥыта иннин биэрбэттии кэлиилии кэптэ.
– Үчүгэй, үчүгэй кыыс. Хайаатар да үтүө үлэһит тахсар киһитэ. Хата бэртээхэй кийииттэммиппит диэтэҕиҥ, – Тамара Семеновна ити сонунтан ис сүрэҕиттэн үөрдэ-көттө. – Дьэ бэрт. Олус үчүгэй!
Анатан таҕыстаҕын сыл Майя Михайловна кулууп кыргыттарыныын дьукаах олорбута. Нэһилиэк ыччатын сынньалаҥын, оонньууну көҕүлээччи ол кыргыттар этилэрэ. Кинилэр тула мас хайытан, муус киллэрэн элэҥнээччи да элбэҕэ. Кыргыттар үлэлэрин сиэринэн, гастрольга үгүстүк бараллара. Дэриэбинэ илин саҕатыгар ойдом турар эргэ дьиэҕэ учуутал кыыс соҕотох хаалара. Эргэ дьиэ лүҥкүрэ барыарбыт муннуктарыттан буолбакка, Майя өссө атынтан дьаарханара. Худруктары кутуруктаһар уолаттардыын Бахсыытап диэн уол сөрөһөн кэлэр буолбута. Күскэҥнээбит хара бэкир уол учуутал кыыстан хараҕын араарбат этэ. Кыыс алҕас утары көрөн аһардаҕына, мэктиэтигэр көлөһүн аллан чалҕарыйара. Сирэйэ-хараҕа суох ньүдьү балай көрүүттэн кыыс атаҕастаммыкка холоноро. Онон да, хара бастакыттан Майя кинини били Сылластыгас Сүөдэркэҕэ майгынната көрбүтэ. Иҥсэлээхтик ньалҕаарыччы көрбүттүүн, сыыгынас тыынныын үкчүгэ дылыта.
Биирдэ кыргыттар оройуоннааҕы уус-уран самодеятельность бөлөҕүн кытта хас да күн устата ыаллыы оройуоҥҥа гастроллуу барбыттара. Майя Михайловна куттанан барыах-кэлиэх сирин булбатаҕа. Бастакы күнүгэр хороччу олорбутунан хоммута. Түннүгүн анныгар өргө диэри атах тыаһа хоочугуруурга дылыта. Сылгы сылдьар ини диэн санаатын алы гынан көрөрө да, дьиктитэ баара, атах тыаһа кэлэ-кэлэ түннүктэр анныларыгар тэпсэҥниирэ. Ити сарсыныгар Тимирдээнэп диэн тракторист уол, биир тиэйии маһы аҕалан сүөкээбитэ. Кыыс кинини билэр. Барыга бары сыһыаннаах уолу оскуола көрдөһөн, икки өрөбүлүгэр, лингафоннай кабинеты эрэмиэннэһиннэрбитэ. Магнитофонун оҥоро диэн ылбыта. Уол көнө, сэмэй майгыта таһыттан өтө көстөрө. Киһи соннук тута итэҕэйэр, бүтэйдии эрэнэр дьоно аҕыйах да буоллаллар, бааллар. Киэһэ лаппа хараҥарыыта кыыс эмиэ куттанан барбыта. Оһох оттон букунайа сырыттаҕына, Роман Тимирдээнэп киирэн кэлбитэ. Кыыс магнитофонун аҕалбыт этэ. Килбик баҕайытык кэпсэппэхтээн баран, тахсан барбыта. Кыыс туран хаалбыта. Онтон тугу эрэ өйдөөбүттүү, эмискэ кэнниттэн эккирэтэн тахсыбыта. Төһө да кыбыһыннар кыһалҕаттан, соҕотоҕуттан куттанарын эппитэ. Ыкса киэһэ дуобаттыы олордохторуна, түннүк аннынан эмиэ атах тыаһа биллэн ааспыта. “Уой!” диэбитинэн кыыс эмискэ Романы харытыттан туппута. Нарын илии харбааһыныттан уол алаҥхалаабыт отоннуу кытарбыта. Кини бөдөҥ күлүгэ түннүк сырдык сабыытыгар түһэн олороро.
Роман дурда-хахха буола сылдьан, учуутал кыыһы сыыйа сөбүлээн барбыта. Майя Михайловна буоллаҕына киниэхэ көннөрү истиҥник, табаарыстыы сыһыаннаһара.
Сааһыары кулууп кыргыттара утуу-субуу сыбаайбалаабыттара. Учуутал кыыс өмүрбүт курдук кинилэр кэннилэриттэн Роман Тимирдээнэпкэ кэргэн тахсыбыта. Соһуччутук.
Нэһилиэк олохтоохторо онтон ыла Хомурах оҕонньортон хаалбыт сиҥнибит сабараанньалаах, эргэ дьиэни “дьоллоох дьиэ” диэн ааттыыр буолбуттара.
***
Майя Михайловна нэдиэлэлээх курса түмүктэнэн эрэр. Элбэҕи туһанна, үгүһү сурунна. Биир идэлээхтэриттэн мунаарар боппуруостарын быһаартарда, сүбэлэттэ. Быһата, сүүнэ туһалаах курс буолла. Сарсыныгар, эрдэ өрүс пордугар киирэр буолан, бары наадатын ситэр туһугар сүүрдэ-көттө. “Оҕо эйгэтэ” маҕаһыынтан оонньуур эгэлгэтин хомуйда. Кыһыл лаппаакыны бобуччу туппут кыысчаана бу нагналлан туран, үс аҥы дьүһүннээх дьэрэкээн солуурга салгымтыата суох кумах саамсаан тойбоҥнуон санаан сүрэҕэ сылаанньыйда. Эргиэн дьиэтин таһынан ааһан истэҕинэ, уйулҕаны хамсатыах намыын ырыа биир кэм эйээрэр. Майя хаамыытын бытаарта. Эмиэ мэлдьи арыаллыыр, ырыа тылын санаата.
Араҕас сэбирдэх ыһыллар,
Аймалҕан сүрэхпэр ытыллар…
Мин муннум күһүҥҥү былыттар
Ытанньах ыырдарын быыһыгар.
Дьон быыһыттан кими эрэ булан ылыахтыы, ааһан иһээччилэри сэрэнэ, сэмээр сыымайдыы көрөн аһарда.
Киэһэ дьүөгэтинээн биир аадырыска бара сырыттылар. Куратора саҥа методическай кинигэни уларсыах буолбутунан. Төннүүлэригэр биир тохтобултан обургу соҕустук “аһаабыт” дьон тоҕу сууллан киирдилэр. Күлсүү, хаадьы кинилэргэ. Үс кыыстаахтара хайа да өттүнэн хаалсыах быһыылара суох. Майялаах Диана бу бөлөхтөн тэскилээт, иннин диэки көһөөрү оҥоһуннулар. Ойоҕолуу турбут уураһааччылар тастарынан ааһан истэхтэринэ, кыыс арааһа атаҕын үктэттэ. Ийэ хаанын атарахсытан, уот кугас буолан кубулуммут кырааскалаах баттаҕа бураллаҥнаата. Сирэйин мырдыҥнатан, хоҥсуо, итирик куолаһынан үҥсэргээтэ. Кыыһы күөйэ сабардаабыт эт куйах үллэ кыыһырда. Ааһан эрэр Майяны санныттан илгиэлии харбаата. Эр киһи илиитин садьыйаат, Майя күүскэ эргиллэ биэрдэ. Утары көрсүһэ түстүлэр! Майя кинини тута биллэ. Анарааҥыта айдаарсыах курдук аппыт айаҕын саппакка, аллаччы туттубутунан туран хаалла. “Ма-Майя?!” эрэ диэтэ киһи, диэличчи көрөн туран. Майя Михайловна сирэйэ соҕотохто кубарыйа өллө. Үөйбэтэх көрсүһүүнү ылыммакка баһын быһа илгиһиннэ. Майя ол курдук өмүттэн хаалбыта. Иннигэр турар Диана дьылыгырас көнө таһаата быһытталана өҕүллэҥнээн, устунан уу тумарык быыһыгар сүтэ-уоста симэлийдэ. Тулуйбута. Сымыһаҕын быһа ытырда. “Барыах… Мантан түһүөх”, – Майя дьүөгэтин илиититтэн ылан, тахсар аан диэки дьулурутта. Диана улгумнук тахсыһан барда. Кини Дуоланы итинник туругунан көрсөр буолбута ыраатта. Кэмигэр өйүү-убуу да сатаабыта. Кыаллыбатаҕа. Кэргэнин, оҕотун хаалларан, ити сылдьар. Айылҕаттан аҥардастыы хадаҕаламмыт кэрэ мөрсүөн, чаҕылхай талаан түргэнник кэхтибитэ. Алын курска үөрэммит Дуолан, Майялыын Сэргэлээххэ билсибитэ. Баара ол кэмҥэ: эдэр саас таптала, умайар уурабыл, үрүҥ түүҥҥэ оргууй хаамсыы… Хомойуох иһин, ити уһаабатаҕа. Дуолан атын кыыһы кэргэн ылбыта. Оттон Майя сүрэҕэр Дуолан сүппэттик иҥмитэ. Сыллар ааспыттара. Дуолан син-биир умнуллубатаҕа. Ол кэнниттэн бу эрэ көрдө. Дьүөгэлиилэр саҥата суох улахан уулуссанан оргууй хаамса турдулар. Майя хараҕар, саҥа тутууларынан дьэрэлийбит мааны дьонноох куорат соҕотохто бары өҥүн сүтэрэн, биир кэм болоорон көһүннэ.
***
Өлүөнэ өрүс бу курдук уолуһуйбакка холкутук налыйа устара, арыт, бүтэр уһуга суох санньыар санааҕа ылларбыт хотун дьахтары санатар. Мунаарыы, мунчаарыы хам мииммит санаа кулута, бу улуу көстүүлүүн өйдөһө, мөккүһэ сатаан соҥуйар.
Майя Михайловна теплоход түннүгүнэн ырыых-ырааҕы одуулаһар. Илин кытылтан Аллараа Бэстээх үрдүк мыраанын иэдэһэ саһара туналыйан көстөр. Майяҕа эмиэ курус ырыа матыыба өйдөнөн кэллэ.
Бырастыы, бүтэһик бырастыы,
Сүрэҕим харааста ытаата.
Дьулуспут дууһам дьэ кэлэйдэ,
Соһуччу көрсүспүт түгэнтэн…
Майя бу өйдөөн көрбүтэ теплоход кытылга тиксэн эрэр. Сыыр быарыгар турааччылары кэриччи көрөн иһэн, хараҕа Ромаҥҥа иҥиннэ. “Тоһуйа киирээхтээбит…” – Майя үөрэ быһыытыйда. Кыысчааныгар ылбыт куукалкатын суумка быатыгар холбуу баайда. Хаҥас илиитигэр “лис” курдук ыйааһыннаах таһаҕаһын туппутунан трапка үктэннэ. Романыгар далбаатаан үрүҥ харыта туналыйда. Үөрбүт, ахтыбыт эдэр киһи, ону көрөөт, тиэтэлинэн сыыры таҥнары түстэ. Синньигэс трап устун үрдүк хобулугунан сэрэнэ дугуммут намчы бэйэлээх доҕоругар Роман эрэллээх, киил курдук илиитин көмө уунна. Күүстээх илииттэн тирэнэн, Майя үөһэттэн тыбыгырайан түстэ. Мэлдьи үлэ үөһүгэр сылдьар Романын чиҥ, киппэ түөһүгэр сымнаҕастык сыһынна.
Итинник даҕаһан, иккиэн сыыры дабайа турдулар… Аллараа Бэстээх үрдүк сыырын. Анныларыгар, наскыйа нуурайбыт Өлүөнэҕэ, күлүм күн күлүгүн көрүнэ, дьирбии көмүс толбоннору уһун урсун устун оонньото хаалла.
Айысхаана.
Хоточчу. 1990 с.
“Хахсаат тыал” кинигэттэн (сэһэннэр, кэпсээннэр, этюд). 1992 с.