Оҕо ийэтин иһигэр үөскүөҕүттэн, төрөппүттэрин сылаас тапталларыгар куустарар. Мантан сиэттэрэн тулалыыр эйгэтин кытта билсэр.
Бу тула логопедтар сүбэлэрэ үгүс, ол курдук хат дьахтар токсикозтуур, гемоглобина үрдүүр, намтыыр кэмигэр, араас вируснай ыарыыларга уо.д.а охсуулартан төрүү илик оҕо тыла-өһө сайдыытыгар улахан сабыдыаллаах.
Күндү ааҕааччыларбыт бүгүн «Логопед сүбэтэ» диэн анал таһаарыыга «Оҕо саҥара үөрэнэригэр төрөппүт оҥорор сыыһалара» диэн кэпсэтиигэ тохтуохпут. Ааҕааччыларбыт ыйытыктарыгар логопед-дефектолог Оксана Колесова хоруйдарын, сүбэлэрин билиһиннэрэбит.
Ол курдук, төрөппүт бэйэтэ да аахайбатынан, маннык сыыһалары таһааран оҕо тулалыыр эйгэтин кытта, билэ-билсэ сатыырыгар кэккэ харгыстары таһаарыан сөбүн ыйар.
Төрөппүт оҥорор сыыһалара
1. Төрөппүт оҕо санаатын таайа сатаан, ыйан көрдөрбүтүн түргэнник, толоро охсон кэбиһэр.Онуоха оҕо саҥаны билэ-көрө сатыыра наадата суох буолар.
2. Оҕо оннугар хоруйдааһын. Үксүгэр төрөппүт бэйэтэ да билбэтинэн ыксаан, оҕо этэрин кэтэспэккэ, бэйэтэ хоруйдуур. Итиннэ оҕо саҥарар практиката (үөрүйэҕэ) намтыыр.
3. Төрөппүт оҕону күүһүнэн саҥарда сатыыра баар суол. Оҕону «эт, хатылаа…» диэн куруук күһэйдэххэ, саҥарар баҕата тохтуур.
4. Кэпсэтиини гаджеттарга (тэлэбииһэр, төлөпүөн уо.д.а) сырдатар ханаалларга солбуйуу.
Оҕо саҥарар дьоҕурун сайдыытын сүрүн кэрдиистэрэ:
Ол курдук төрдүс ыйыгар улахан киһи ымманыйарыгар хамсанар, көрдөҕүнэ күлэр кэмэ.
Ахсыс, тохсус ыйдарыгар Ба-ба-ба, па-па-па диэн дорҕооннору хатылыыр буолар.
Биир сааһыгар, 5-10 судургу тыллары «мама, папа, баба, дай…» диэн тыллары саҥарыахтах.
Балтараа сааһыгар, 15-20 тыллары саҥарар буолуохтаах. Тугу этэ сатыырын хамсанан көрдөрөр, тыллары туттар.
Биир сааһын тоҕус ый аастаҕына 20-25 тыллары туттуохтаах. Икки тыллаах этиилэри холбуур буолар.
Икки сааһыгар, тыла (саҥарара) эмискэ эбиллэр. Ол эбэтэр 50 тылтан саҕалаан 200-300 тыллары туттан, 2-3 тыллаах этиилэри холбуу үөрэнэр.
Үс сааһыгар 3-4 тылтан турар этиинэн саҥарыахтаах, Кыра-улахан диэни өйдүүр, «мин, эн, кини…» диэн солбуйар ааттары өйдөөн, тылыгар туттуохтаах. Оҕо үс сааһыгар сыыппыраны сыыһа ааҕыан сөп. Ол эбэтэр С, З, Ш, Щ, Ж, Ч, Р, Л дорҕооннору сатаан саҥарбата нуормаҕа киирэр. Сыыгыныыр бүтэй дорҕооннору саҥарара (шипящие согласные), ол эбэтэр 3-4 сааһыгар артикуляционнай аппараат былчыҥнара бөҕөргөөн истэхтэринэ кэлэр. Оҕо этин-сиинин хамсаныыта саҥатын кытта быһаччы сибээстээх. Ол курдук биирин иннигэр, оҕо толору сыыллыахтаах, сыыллан, бэйэтэ олоро үөрэниэхтээх, онтон хаамыахтаах.
Оҕоҕо эбии туттуллар ходуноктар, прыгуноктар бу сааска буортулаахтар. Төрөппүт маны өйдүөхтээх.
Сыыллыы көмөтүнэн, оҕо былчыҥнара сөпкө сайдар. Ону тэҥэ оҕо мэйиитин икки полушарията бииргэ сайдарыгар туһалаах.
Толкуйдуур дьоҕура үрдүүр, этин-сиинин сөпкө туттарга үөрэнэр. Ол эбэтэр кыра уонна улахан моторика сайдар.
Гаджеттары элбэхтик туттар оҕолор өйдөрө түргэнник мөлтүүр. Сайдыахтаах мэйиитин балаһата (зоната) сайдыбакка хаалар кутталлаах, тулалыыр эйгэтигэр болҕомтото аҕыйыыр. Бииртэн бииргэ көһөр, кыыһырара элбиир. Төлөпүөнэ, тэлэбииһэрэ суох биир да күн сатаан олорбот буолар. Гаджет эйгэтин тутулугар киирэр (дофаминовай тутулукка) бу олус сэрэхтээх .
Утуйара мөлтүүр, түүн ытаан уһуктуон сөп. Тоҕо диэтэххэ, төлөпүөн күөх уота (мелатонин) үөскээһинин тохтотор. Оҕо төрөппүтүн кытта алтыһар интириэһэ намтыан, сүтүөн сөп. (социальнай изоляция дэнэр). Ол эбэтэр оҕо дьиҥнээх кэпсэтииттэн тэйэр куттала үөскүүр.
Күндү төрөппүттэр учуонайдар сүбэлэрин болҕомтоҕо ылыҥ, ол курдук оҕо икки сааһыгар диэри гаджет олох көҥүллэммэт.
Үс сааһыттан, биэһигэр диэри гаджеты күҥҥэ 1 чаас туттуон сөп.
Онтон алта сааһыттан үөһэ күҥҥэ 2 чаас эрэ туттара көҥүллэнэр.
Нина Сутакова