Улууспутугар бу күннэргэ бииртэн биир үрдүк ситиһиилэр, үтүө сонуннар кэлэ туралларыттан киһи сүргэтэ көтөҕүллэр. Ол курдук, Горнайбыт аатыттан биир дойдулаахпыт, икки оҕо күн күбэй ийэтэ Нарыйа Григорьева “Ийэҕэ Махтал” диэн өрөспүүбүлүкэтээҕи доруобуйаларынан хааччахтаах ийэлэргэ аналлаах куоҥкуруска ситиһиилээхтик кыттан, “Амарах ийэ” диэн аат иҥэрилиннэ. Бу үрдүк үөрүүтүн үллэстээри, редакциябытыгар ыалдьыттаата. Үөрүү аргыстаах сырдык сонун, дьикти кэрэ эйгэлээх ээ. Нарыйабыт үөрбүт, дьолломмут хараҕын көрүө этигит, биир кэм күн сардаҥатын курдук чаҕылыйа сандаарар. Кини бу курдук таһымнаах куоҥкуруска аан бастакытын кытынна. Киниэхэ бу ситиһиитэ күүстээх санаалааҕын, ийэ быһыытынан сылаас, амарах сүрэхтээҕин уонна олоҕу наһаа күүскэ таптыырын туоһутунан буолар.
Инникигэ эрэли саҕар тэрээһини өрөспүүбүлүкэтээҕи доруобуйаларынан хааччахтаах дьон уопсастыбалара тэрийдэ. Уопсайа сэттэ улуустан олоххо киэҥ билиилээх-көрүүлээх күн күбэй ийэлэр, үс түһүмэҕинэн айымньылаахтык кыттыннылар.
“Үрдүк сыанаҕа аан бастаан тахсарбыттар наһаа долгуйбутум. Ол эрэн ханнык да түгэҥҥэ соҕотох буолбатахпыттан эрэх-турах санаммытым. Мин аттыбар кырачаан уолум, уопсастыбам салайааччытыттан саҕалаан, алтыһар доҕотторум, Духуобунас киинин исписэлиистэрэ, чугас аймахтарым уо.д.а күүс — көмө, тирэх буолбуттарыттан түгэнинэн туһанан махталбын тириэрдэбин.
Төһө да олох уустугун көрүстэрбит, бары наһаа күүстээх санаалаахпытыттан уонна күн сиригэр ийэ буолар дьоллоох дьоннор буоларбытыттан, ис туругум өссө күүһүрдэ. Куоҥкурус кыттыылаахтарын кытта чугастык билсибиппиттэн, тэҥҥэ алтыспыппыттан санаам көтөҕүлүннэ” диэн кэпсэтиитин саҕалаата.
Кырдьыга да саха атаҕын үрдүгэр туруоҕуттан олоххо дьулууру, күүстээх санааны үрдүктүк тутар. Ол курдук Нарыйа төрөппүттэрэ барахсаттар, саҥа олох киэҥ аартыгар үктэммит эрэнэр улахан кыыстара ыарахан ыарыытын уйан, күүс-көмө буолан, дьон тэҥинэн сылдьарын ситиспиттэрэ. Бу барыта этэргэ дөбөҥ, ис-иһигэр киирдэххэ, төһөлөөх уустугу көрсүбүттэрэ буолуой. Нарыйаны оҕо эрдэҕиттэн билэрим бэрт буолан, бу туһунан ыйытыыбар, хайдах хоруйдуой диир санааҕа ыктаран ыллым. Ол эрэн, мин иннибэр олох уустук кэмнэрин этинэн-хаанынан билбит, эбиитин бэйэтэ дьоҥҥо сүбэ-ама буоларга бэлэм күндү ийэ олороруттан санаам чэпчээтэ.
“Мин элбэх оҕолоох дьиэ кэргэҥҥэ улааппыт дьоллоох киһибин. Олоҕум барыта олус кэрэ
буолуоҕа диэн эрэнэрим. Төрөппүттэрбин, бииргэ төрөөбүттэрбин, кылааһынньыктарбын, үөрэнэр оскуолабын, төрөөбүт сирбин наһаа күүскэ таптыыр уонна ис сүрэхпиттэн кинилэр тустарыгар кыһалла улааппытым. Оскуолабын туйгун сыананан бүтэрээт үрдүк үөрэх кыһатыгар Дьокуускайдааҕы мединститут педиатрия салаатыгар докумуоммун туттарбытым. Бу барыта миэхэ сып-сырдык түүл кэриэтэ элэс гынан ааспыта. Ити күһүн эмискэ ыраас халлааҥҥа этиҥ эппитинии, инсультаан охтубутум. Ханна барыай айманыы, харах уута, санаа түһүүтэ киһи үөйбэтэх өттүттэн суорҕаннаах тэллэх киһитэ буолар дьылҕаламмытым. Төрөппүттэрим барахсаттар маны барытын уйан, тулуйан кыһыл оҕолуу саҥаттан бүөбэйдээн, көрөн-истэн атахпар туруорбуттара”,-диэн оргууй кэпсэтиибит саҕаланна.
Ийэ барахсан чахчы да, бэйэтин умнан да туран оҕотун туһугар ис сүрэҕиттэн ыалдьар, долгуйар, оҕотугар эрэлэ хаһан да уостубат. Нарыйа билигин бэйэтэ икки оҕо тапталлаах ийэтэ буолар. Кыра уолчаана Айаан аттыгар баарыттан күнэ-ыйа тахсар, тахсар күннэрин бииргэ үөрэ көрсөллөр. Кини ыал буолан, олох олоро сатаабыта да, хомойуох иһин, ол табыллыбатаҕа. Бу күн сиригэр ийэ буолар дьолун, оҕо тапталын билбитим дьолум диэн сүрэҕин уоскутунар. Төһө да кинини харыстаабатахтарын үрдүнэн “оҕоҥ аҕатын харыстыы тутар эбиккин ээ” диэбитэ, кини киһи быһыытынан көнөтүн, уһуну-киэҥи ыраҥалыыр киэҥ көхсүлээҕин, өссө төгүл бигэргэттэ.
Нарыйа улахан кыыһа куоракка эбэтин кытта олорор. Сөп ээ, Нонна Петровна кэргэнэ Иван Тимофеевич бу аҕыйах сыллааҕыта, күн сириттэн бараахтаабыта. “кыыһым эбэтин соҕотохтуу хаалларыан баҕарбатаҕа, ийэм аттыгар баарыттан бэйэм да нус-хас сананабын”,- диэн баран мичээрдээн ылла. Кини төрөппүттэрэ иккиэн үрүҥ халааттаах аанньаллар. Оччолорго суола-ииһэ суох улуустан тэйиччи сытар нэһилиэккэ участковай фельдшер, медицинскэй сиэстэрэ үлэтэ олус уустугун, бары да билэ-көрө, сыаналыы улааттахпыт.
Нарыйа олох аҕа оҕото этэ. Аҕатын туһунан сырдыгы эрэ ахтар, ол эрэн сүөм саныыра, ситэ кэпсэппэккэ хаалбытыттан. Онон оҕолорго, биир дойдулаахтарыгар төрөппүттэргитин кытта элбэхтик кэпсэтиҥ, алтыһыҥ диэн сүбэлиир. Кини уолунаан ордук аһаҕастык кэпсэтэллэрин ордороллор. “Айаанчыгым оскуолатыттан кэллэҕинэ, дьиэбит иһэ сырдаан хаалар ээ, чыычааҕым чуопчаарар саҥатыттан” диэн баран сирэйэ өссө сырдаабыкка дылы буолла. Оҕом барахсан мин атын ийэлэртэн уратыбын, наар торуоскалаах сылдьарбын биирдэ “ийээ, эн торуоскаҕын уур, аны мин эйиигин сиэтэ сылдьар буолуоҕум” диэбитигэр сүрэҕим ытырбахтаан ылбыта. Кыра эрдэҕиттэн бэйэбит эрэ олорбут буоламмыт, оҕом миэхэ тутаах киһим буолар. Бу улахан куоҥкуруска кыттарбын истэн баран, наһаа үөрбүтэ “мин эн аттыгар баар буолуом долгуйаайаҕын сөп, эн мин геройум буолаҕын” диэн эппит тылларыттан күүс-уох ылыммытым. Оҕо ийэтин бу курдук сыаналыы улаатара, төрөппүттэн олус тутулуктаах. Биһигини дьоммут эмиэ туохтан да толлон турбакка иннигит диэки баран иһиҥ диэн такайбыттара. Ийэлээх, аҕам хомойбут харахтарын хаһан да көрбөтөҕүм “ туох барыта кыраттан саҕаланар, кытаат, тулуй эн наһаа күүстээххин” диир тыллара кулгаахпар билигин да иһиллэр. Төрөппүттэргитин хаһан да хомотумаҥ, кинилэр эппит тыллара биһиэхэ харысхалбыт, тирэхпит буолар”,-диэн сырдык этиинэн кэпсэтиибит түмүктэннэ.
Нарыйа Ивановна билигин уолунаан доруобуйаларынан хааччахтаах дьону өйүүр сыаллаах Дойду Президенэ Владимир Путин уурааҕынан уонна РФ сокуонунан 2005 сыл тохсунньу 1 күнүгэр диэри уочаракка турбут дьоҥҥо анаммыт дьиэҕэ тиксэн, 26 сыл кэнниттэн саҥа киирэн, быр-бааччы олороллор. Судаарыстыбабыт хас биирдии гражданнарын олоҕо тупсарыгар сүҥкэн болҕомтотун уурарын бэлиэтиэх уонна махтаныах тустаахпыт.
Нарыйаны кытта киһи төһө баҕарар кэпсэтэ олоруох курдук, ис иһиттэн иэйэн-куойан тахсар тылларыгар анаммыт олоҕор сырдык тапталын, бэриниилээх сыһыанын, инникигэ эрэлин күүһүн тыйыс тымныылаах сахабыт сирин хатыламмат кэрэ айылҕатыгар холуу санаатым.
Анаммыт бэлэх олохпутугар, кими да хомоппокко, атаҕастаабакка тэҥник тутан, тулалыыр эйгэбитин үтүөнэн эрэ симиэҕиҥ, кэрэнэн эрэ киэргэтиэҕиҥ.
Нина Сутакова кэпсэттэ