Улуус, өрөспүүбүлүкэ уопсастыбаннай, духуобунай уонна култуурунай сайдыытыгар сүҥкэн кылааттарын, баай уопуттарын, киэҥ билиилэрин-көрүүлэрин киллэрсибит биир дойдулаахтарбыт үүнэрбитигэр-сайдарбытыгар бигэ тирэх буолаллар. Аар саарга суон сураҕырар, уос номоҕо буолан кэпсэнэр ытык дьоммут сырдык ыра санааларынан, киэҥ аартыктаах суолларынан угуттанан, олох умсулҕаннаах суолун тутуһабыт.
Бүгүн тумус туттан туран сырдатабыт, сахатын дьонун-сэргэтин туһугар олоҕун бүүс бүтүннүү анаабыт, норуокка биллэринэн “Балаҕаннаах оҕонньор” диэн ытыгылаан ааттанар биир дойдулаахпытын, Гаврил Ильич Александровы. Бу үлүскэннээх суолу-ииһи хаалларбыт ытык-мааны кырдьаҕаспыт, быйыл лоп курдук 90 сыла бэлиэтэнэр.
Билигин биһиги кэккэбитигэр суоҕун да иһин, “Саҥа үйэ саарына, кэлэр кэм кэрэһитэ этэ” диэн өрүү саныыбыт. Кини мэлдьи үөрбүт сырдык мөссүөнэ, олус чэпчэкитик сэгэччи туттан хааман иһэрэ харахпар өрүү көстөр. Инник дьоннортон төһө да сылайан, санаарҕаан да истэргин, “сэгэс” гына түһэҕин, оннук ураты ыраас сардаҥалаахтар. Киһи олоҕун усталаах туоратыгар маннык чаҕылхай дьону кытта алтыстаҕына, аҥаардас кылгас да кэмҥэ кэпсэтэн да ыллаҕына олус дьоллонор. Кинилэр бэйэлэрэ да билбэттэринэн, киһи олоҕор төһөлөөх үтүөнү оҥороллоро, сырдыгы угуттууллара буолуой.
Ол курдук “Кэрэ эйгэ кэрэһитэ” диэн кинигэ ааптара СӨ доруобуйаҕа харыстабылын туйгуна, СӨ социальнай харалтаҕа туйгуна биир дойдулаахпыт, быраата Николай Александров Гаврил Ильичка махталын бэлиэтин кинигэ хомуйан таһаартарбыта элбэҕи кэпсиир.
Оччолорго Николай Александров Аһыматтан, улуус киинигэр Бэрдьигэстээххэ бэһис кылааска үөрэнэ киирбит. Бу үтүө кэпсэтиини эдэркээн Гаврил бэйэтэ көтөхпүт уонна олорор уопсайыгар, кыараҕас да буоллар Николайы олордон үөрэттэрбит. Кини мантан кынаттанан билиим-көрүүм үрдээбитэ диэн ылынар. “Киһи киһиэхэ үтүө сыһыана баар эбит, саамай күндү бэлэх” диэн этэр. Дьэ, ол курдук сэргэх ааҕааччыларбытыгар ытык киһибит Гаврил Ильич Александров 75 сааһын баттаһа, күн сирин көрбүт «Кэрэ эйгэ кэрэһитэ» кинигэ ахтыыларыттан сырдатыылары билиһиннэрэбит.
– “ Горнай улууһугар “Алаһа” фольклорнай-этнографическай киин арыллан үлэлээбитэ номнуо сүүрбэччэ сыл буола охсубут. Сүүрбэһис үйэ аҕыс уонус сылларын бүтүүтүгэр өрөспүүбүлүкэҕэ саха төрүт культуратын, фольклорун, сиэрин-туомун сөргүтэн үөрэтиигэ, тарҕатыыга анал бырагыраамма ылыллан оскуолаларынан, культура тэрилтэлэринэн тус сыаллаах үлэ ыытылла турар кэмэ этэ. Мин оччолорго оройуоннааҕы культура дьиэтигэр дириэктэрдиир этим. Гаврил Ильич дойдутугар Бэрдьигэстээххэ кэлэн “Кэнчээри” оҕо үҥкүү-ырыа ансаамбылыгар салайааччынан үлэлиирэ. Кини культура отделыгар уонна биһиэхэ культура дьиэтигэр киирэ-тахса сылдьан саха иһитин-хомуоһун, туттар малын-салын хомуйбутун музейнай экспонат быһыытынан элбээбитин, балаҕан дьиэ туттаран онно музей арыйыан баҕарарын кэпсээн, сэһэргээн ааһара. Бу баҕа санаатын өр кэмҥэ кэпсээн оҥосто сылдьыбакка ээр-сэмээр, аа-дьуо сылдьан эрэн үүтү-хайаҕаһы булан, сүүрэн-көтөн, кэпсэтэн-ипсэтэн, аҕыйах кэм иһигэр балаҕан тутта охсон музейын тэрийбитэ эрэ баар буолта. Бу музей, ол саҕана “хараҥаҕа тыкпыт сырдык” курдук, биһиги өбүгэлэрбит барахсаттар олохторун-дьаһахтарын кэпсиир кэрэ-бэлиэ сиринэн буолбута. Бу балаҕаҥҥа оскуола оҕолоругар кылаас чаастара, традиционнай культура уруоктара, араас көрсүһүүлэр анал чааһынан аттарыллан ыытыллаллара. Бу музей-балаҕан өрөспүүбүлүкэҕэ биир бастакынан тэриллибит буолан, кэлэр-барар ыалдьыттар сонургуу-кэрэхсии көрөллөрө, наһаа диэн биһирииллэрэ, сөҕөллөрө-махтайаллара. Дьэ, онтон тирэхтэнэн, силис тардынан Гаврил Ильич, рынок биһиги олохпутугар үтэйэн киирэр кэмигэр, улахан киэҥ-куоҥ балаҕаны туттан “Алаһа” фольклорнай-этнографическай киини тэрийбитэ. “Алаһа” фольклорнай-этнографическай киин бастаан тэриллибит сылларыгар улуустааҕы культура дьиэтин кытары биир кэлим барылы ылынан үгүс өрүттээх фольклорнай хабааннаах тэрээһиннэри ыытара. Бу кииҥҥэ студеннартан бастакынан Лариса Березкина “Өбүгэ үгэһин үөдүтэн” диэн хайысхаҕа түмүктүүр үлэтин ситиһиилээхтик көмүскээн, “5” сыананы ылан, үөрүүлээх быһыыга майгыга дипломун тутан үөрүү өрөгөйүн билбитэ. Улууспут биир чаҕылхай олоҥхоһута С.Г. Алексеев – Уус уола Уустарабыс бу балаҕаҥҥа иэйэн-куойан, санаата кэлэн туран олоҥхолоон субуруппута, ыллаан-туойан дьиэрэппитэ. Ол билигин видоекассетаҕа уһуллан культурнай нэһилиэстибэ уонна инники көлүөнэлэр иһитиннэрэр үөрэтэр кииннэрин харалтатыгар үйэ-саас тухары хараллан сытар.
Айылҕаттан айдарыллыбыт дьикти идэлээх энтузиаст Гаврил Ильич Александров ырааҕы өтө көрөр, ырытан ыраҥалыыр буолан, аныгы кэм тэтимигэр сөп түбэһэн бу балаҕан уораҕайыгар уруулары, туһааннаах дьон өрөгөйдөрүн тиһигин быспакка ыытар, көҕүлүүр.
Гаврил Ильич балаҕаныгар өрөспүүбүлүкэ биллиилээх дьоно-сэргэтэ, саха эстрадатын сулустара, ол иһигэр бу эйгэҕэ саҥардыы үктэммит эдэркээн дьон кини аатын ааттаан кэлэн минньигэс аһын тото-хана аһаан, кырылыы кыынньар быыппаҕын иһэн, дуоһуйа сынньанан, ыалдьыттаан ааһаллар. Кэлэн ааспыт дьон өйдөбүллэрин туоһута, үгүс элбэх фотоальбомнар, махтал истиҥ тыллара суруллубут халыҥ бэйэлээх кинигэлэрэ буолаллар.
Гаврил Ильич тоҕус уонус сыллар саҕаланыыларыгар видеокамера саҥа үөдүйэн эрдэҕинэ улууска аан бастакынан саҥа аппараты баһылыы охсон, ким хайа иннинэ видеооператор буолбуттаах. Ол саҕанааҕы туохха да кэмнэммэт сыаналаах үлэлэрин түмэн, инники көлүөнэлэргэ анаммыт кииҥҥэ туттарбыта. Кэнэҕэһин кэнэҕэс бу үлэлэрэ оцифровканы баран үйэтитиллэн хаалыахтара, туохха да тэҥнэммэт күндү кылаат буолан сыанабылы ылыахтара. Гаврил Ильич Александров саҥа үйэ саарына, кэлэр кэм кэрэһитэ, ылыммыт санаата ыллыктаах, туруорсубут соруга түмүктээх” – диэн СӨ культуратын үтүөлээх үлэһитэ Софья Алексеева тумус туттар биир дойдулаахпыт сыаллаах-соруктаах үлэтин — хамнаһын туһунан сырдатан турар.
***
Чахчы да, Гаврил Ильич Александров хорсун, хорутуулаах үлэтинэн-хамнаһынан, саха култууратын ытык тарҕатааччыта, аксакала буолар. Бу дьоһун кинигэҕэ кини туһунан үгүһү билиэххин, элбэҕи иҥэриниэххин, үөрэниэххин да сөп.
– «Гаврил Ильич өрдөөҥҥүтэ, өссө 1959 сыллаахха Бэрдьигэстээххэ остолобуойга сэбиэдиссэйдии сылдьан тэрилтэтин ким хайа иннинэ ресторан таһымыгар өрө тардан, олоххо сонун тэрээһини, сүүрээни киллэрэн ситиһиилээхтик үлэлэппитэ. Инньэ гынан ол түмүгэр остолобуойа Бүтүн Сойуус куоталаһыытыгар бастыҥнар кэккэлэригэр киирэн турар. Дьокуускайга ол кэмнэргэ биһиги эргиэн — экономическэй колледжын аспыппыт. Онно үөрэнээччилэри Бэрдьигэстээххэ Гаврил Ильичкэ уопут атастаһыннара, көрдөрө илдьэ тахса сылдьыбыппыт. Ыалдьытымсаҕын, талааннааҕын, айымньылаахтык үлэлиирин сөҕөн-махтайан аҕай кэлбиппит. Кинини үтүктэн саҥаны тэрийэргэ, арыйарга санаабыт өрө көтөҕүллүбүтэ. Оннук дэлэй, хааһахтан хостоно турар курдук баай идиэйэлээҕэ, ыра санаалааҕа» – диэн Россия маастар повара, Франция кулинарнай академиятын Бочуоттаах академига Иннокентий Тарбаахап истиҥ ахтыыта сүргэни көтөҕөр.
Ол курдук, кини хайа да киһини кытта биир тылы түргэнник булар, үгүс элбэх сүбэтинэн-аматынан биир дойдулаахтарын мэлдьи араҥаччылыыр, сырдык санаатынан, бэйэтин холобурунан иитэр-такайар, айылҕаттан айдарыллыбыт ураты дьоҕурдааҕа. Бэйэтэ этэринии “Саҥа көлүөнэ ыччаты мин олох ымсыыра көрөбүн. Билигин сайдыы муҥутаан бара турар кэмэ. Саҥаттан саҥаны тобулуҥ, арыйыҥ үөрэҕи баһылааҥ, ханнык да үлэттэн толлубакка иннигит диэки эрэллээхтик баран иһиҥ. Биирдэ анаммыт олоҕу дьоһуннук олорорго кыһаллыҥ.“, – диэн кэскиллээх баҕа санаата эдэр көлүөнэ ыччаты кынаттыыр. Чаҕылхай, үтүө киһи албан аата, сырдык олоҕо, сүмэлээх сүбэлэрэ үйэлэри уҥуордаан айхаллана, туругура турдун, сайдыыбыт биһигин бигэ тирэҕэ буолуохтун.
Нина Сутакова бэлэмнээтэ